Het concert dat de DDR niet kon verdragen

Vijftig jaar geleden zong Wolf Biermann vier uur lang in een Keulse sporthal. Drie dagen later had hij geen land meer. De nieuwe documentaire Biermann van Jens Meurer laat zien hoe één avond een hele staat aan het wankelen bracht – en hoe de man met de gitaar nog altijd niet zwijgt.

Op 16 november 1976 rijdt de liedjeszanger Wolf Biermann in een dienstauto van de vakbond IG Metall over de snelweg van Keulen naar Bochum, waar zijn tweede West-Duitse concert gepland staat. Via de autoradio hoort hij dat de DDR hem zijn staatsburgerschap heeft afgenomen. Hij kan niet meer terug naar Oost-Berlijn, naar zijn huis aan de Chausseestraße, naar het land waarvoor hij in 1953 als jonge Hamburgse communist bewust had gekozen.

Precies een halve eeuw later komt Biermann in de bioscoop: een documentaire van ruim twee uur die rond twee jubilea is gebouwd. Op 15 november wordt Biermann negentig, een dag later is het vijftig jaar geleden dat hij werd uitgeburgerd. De film draait sinds 29 oktober in Duitsland.

Keulen, 13 november 1976
Het concert in de Keulse Sporthalle was een gok van de SED-top. Biermann had sinds 1965 een volledig optreed- en publicatieverbod in de DDR; de aanleiding was zijn dichtbundel Die Drahtharfe, die in het Westen verscheen. Zijn liedjes nam hij op in zijn eigen woning en ze gingen op bandjes het land rond. Juist door het verbod werd hij steeds bekender.

Toen IG Metall hem in 1976 uitnodigde voor een tournee door de Bondsrepubliek, liet Oost-Berlijn hem verrassend gaan. Op 13 november, de verjaardag van zijn vader die in 1943 in Auschwitz was vermoord, stond Biermann op het podium. Hij zong, discussieerde en grapte bijna vier uur lang, voor duizenden toeschouwers – de schattingen lopen uiteen van 6.500 tot 8.000. Radio en televisie zonden het concert uit, zodat ook veel Oost-Duitsers meekeken.

Achteraf weten we dat de val al klaarstond. Het SED-regime wachtte zijn eerste optreden af om hem daarna de terugkeer te weigeren.

Uitgeburgerd: het begin van het einde
Op 16 november besloot het Politbüro van de SED dat Biermann de DDR niet meer in mocht, wegens activiteiten „tegen de DDR en het socialisme”. De Ministerraad bekrachtigde dat twee dagen later, met terugwerkende kracht. Op 19 november gaf Biermann in Keulen een persconferentie, met Heinrich Böll en Günter Wallraff naast zich. Diezelfde avond stond hij in Bochum toch op het podium, maar de lichtheid van Keulen was verdwenen.

De rekensom van het regime klopte niet. Op initiatief van de dichter Stephan Hermlin schreef een groep prominente schrijvers op 17 november een open brief waarin zij vroegen de maatregel te heroverwegen. Onder hen waren Christa Wolf, Sarah Kirsch en Heiner Müller. Daarna sloten zich ongeveer honderd Oost-Duitse kunstenaars en intellectuelen aan.
Het regime sloeg terug. Tientallen mensen werden opgepakt, de schrijver Jürgen Fuchs werd gearresteerd en Robert Havemann kreeg huisarrest. Daarna volgde een culturele uittocht: acteurs als Manfred Krug en Armin Mueller-Stahl vertrokken naar het Westen.

Biermann zelf ziet zijn uitburgering als het begin van het einde van de DDR. Volgens hem was niet zijn eigen lot de schok, maar het onverwachte protest binnen de DDR zelf. Pas in december 1989, na de val van de Muur, stond hij weer op een podium in Leipzig.

 De film: Biermann vertelt zelf
Regisseur Jens Meurer (1963) won eerder de Europese Filmprijs voor de documentaire Jeckes en maakte An Impossible Project en Seaside Special. Het concept van Biermann schreef hij samen met Dirk Kämper en Pamela Biermann, de vrouw van de zanger.

De grote keuze van de film: Biermann leidt zelf door zijn leven. Meurer volgt de bijna negentigjarige bij ontmoetingen met familie, met jonge muzikanten als Lina Maly en met oude bekenden als Wolfgang Niedecken, Campino, Barbara Honigmann, Armin Mueller-Stahl en oud-bondspresident Joachim Gauck. Daaromheen bouwt hij een collage van concertopnames, familiefoto’s, tv-interviews en deels nooit vertoond archiefmateriaal. Daar zitten ook heimelijke opnames bij die de Stasi van Biermann maakte.

Rond de dertig liedjes passeren de revue. Het Keulse concert van 1976 is de as van de film: er is een vóór en een ná. De makers noemen het resultaat een leven in vijf verschillende versies van Duitsland. Reken maar mee: van nazi-Duitsland en de naoorlogse Bondsrepubliek via de DDR naar het West-Duitsland van na 1976 en het herenigde land.

Meurer zelf ziet de film als een monument in de oude betekenis van het woord: een geheugensteun, en tegelijk een struikelsteen.

Wat werkt, en wat ontbreekt
De Duitse kritiek is overwegend positief. Filmstarts geeft vier van de vijf sterren en noemt de film een vermakelijke reis door een kunstenaarsleven en bijna negentig jaar Duitse geschiedenis. Meurer geeft zijn charismatische hoofdpersoon alle ruimte die hij nodig heeft – en dat is veel. Juist dat is ook de uitdaging: wie Biermann vermoeiend of eigenwijs vindt, krijgt twee uur Biermann.

Sympathiek is dat de oude Biermann zijn jongere zelf regelmatig corrigeert. Hij bleef na zijn uitburgering nog lang communist, en neemt daar nu openlijk afstand van. De Oostenrijkse persdienst APA zag de film in Wenen als een lesje in democratische cultuur, over de moed om voor je overtuiging op te staan.

De Jüdische Allgemeine wijst op twee blinde vlekken. De DDR-jaren als kunstenaar beslaan maar zo’n zestien jaar, terwijl Biermann al vijftig jaar in het Westen woont. Die lange tweede helft blijft onderbelicht, net als zijn angst om daar zijn creatieve kracht te verliezen. Ook zijn ingewikkelde privéleven – tien kinderen bij vier vrouwen – wordt wel genoemd, maar niet uitgediept.

Bekijk de trailer

Op zijn negentigste nog altijd luidruchtig
De film is onderdeel van een complete Biermann-herfst. Bij Penguin verschenen zijn dagboeken over verbod, uitburgering en de val van de Muur, Ihr löscht das Feuer mit Benzin, uitgegeven door historicus Ilko-Sascha Kowalczuk. Daarnaast kwamen een nieuwe dichtbundel en een kinderboek uit. Onder de titel Warte nicht auf beßre Zeiten – naar een van zijn bekendste liedjes – geeft hij met vrienden concerten in Keulen, Leipzig en Hamburg.
Of en wanneer de film in Nederland te zien is, is nog niet bekend. Wie de grens over wil: in Duitse arthousebioscopen draait hij nog volop.

Vier Duitse bioscopen binnen bereik van Nederland draaien de film deze week nog. Het aantal voorstellingen loopt snel terug, dus check altijd de site van de bioscoop.

Iets verder van de grens draait Biermann ook in onder meer het filmforum in Duisburg en de UCI Kinowelt in Düsseldorf. In Gronau, Nordhorn, Lingen, Leer en Papenburg staat de film de komende twee weken niet op het programma.

Bron: kinoprogramm.com, stand 8 november 2026. Voor 12 tot en met 21 november waren nog geen voorstellingen aangekondigd.