Gorbatsjovs waarschuwing luidde het einde van de DDR in

Op 6 oktober 1989 bracht de Sovjetleider Michail Gorbatsjov een historisch bezoek aan Oost-Berlijn, kort voor de viering van het veertigjarig bestaan van de DDR. Tijdens gesprekken met DDR-leider Erich Honecker drong hij aan op ingrijpende hervormingen. De uitspraak die later symbool zou worden voor de omwentelingen in Oost-Europa, werd aan deze ontmoeting verbonden: “Wie te laat komt, wordt door het leven gestraft.” Terwijl de Sovjetleider zijn gastheer waarschuwde voor de gevolgen van stilstand, gingen tienduizenden Oost-Duitsers de straat op om politieke veranderingen en meer vrijheid te eisen.

De gebeurtenissen van die oktoberdagen vormden een cruciaal keerpunt in de geschiedenis van de DDR. Nog dezelfde maand moest Honecker aftreden en werd hij opgevolgd door Egon Krenz. Enkele weken later, op 9 november 1989, viel de Berlijnse Muur. Daarmee werd het einde ingeluid van de Oost-Duitse arbeiders- en boerenstaat.

Populaire hervormer
Nergens was Gorbatsjov zo populair als in Duitsland. Voor veel Duitsers groeide hij uit tot de man die de weg vrijmaakte voor de val van de Muur en uiteindelijk de Duitse hereniging. Hoewel vaak wordt gewezen op de beroemde oproep van de Amerikaanse president Ronald Reagan bij de Brandenburger Tor in juni 1987 om de Muur af te breken, speelde die toespraak nauwelijks een rol bij de gebeurtenissen die twee jaar later volgden.

De werkelijke verandering kwam voort uit het beleid dat Gorbatsjov in de Sovjet-Unie voerde. Met zijn hervormingsprogramma’s glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming) maakte hij duidelijk dat Moskou niet langer bereid was communistische regimes in Oost-Europa met militaire macht overeind te houden.

Een breuk met het verleden
Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog had de Sovjet-Unie haar invloedssfeer in Oost-Europa bewaakt. In landen als Hongarije, Tsjecho-Slowakije en de DDR werden opstanden eerder met militaire steun van Moskou onderdrukt. Maar op 7 december 1988 gaf Gorbatsjov in een toespraak voor de Verenigde Naties een duidelijke boodschap af: landen moesten hun eigen toekomst kunnen bepalen. “Keuzevrijheid is een universeel principe”, verklaarde hij.

Die woorden hadden verstrekkende gevolgen. In Polen leidde dit tot onderhandelingen met vakbond Solidariteit en uiteindelijk tot vrije verkiezingen. In Hongarije werd het communistische systeem ontmanteld en begon het IJzeren Gordijn aan de grens met Oostenrijk letterlijk te verdwijnen.

“Gorbi, help ons!”
Juist die ontwikkelingen brachten de DDR in moeilijkheden. Tienduizenden Oost-Duitsers gebruikten vakanties in Hongarije om naar het Westen te vluchten. Tegelijkertijd groeiden in steden als Leipzig de maandagdemonstraties, waar onder de leus “Wir sind das Volk” democratische hervormingen werden geëist.

Toen Gorbatsjov begin oktober 1989 naar Oost-Berlijn kwam voor de viering van het veertigjarig bestaan van de DDR, leek het regime nog onaantastbaar. Honderdduizend jongeren marcheerden mee in een indrukwekkende fakkeloptocht, terwijl tanks, pantserwagens en raketten door de Karl-Marx-Allee trokken.

Maar achter de officiële feestelijkheden groeide het verzet. Langs de route riepen jongeren opstandige leuzen en scandeerden zij: “Gorbi, help ons!” Buiten het zicht van de Sovjetleider sloeg de geheime politie later hard toe. Honderden demonstranten werden mishandeld en ongeveer duizend mensen gearresteerd.

Laatste stuiptrekkingen
Tijdens zijn bezoek maakte Gorbatsjov aan de DDR-top duidelijk dat de Sovjet-Unie niet zou ingrijpen als de bevolking in opstand kwam. Daarmee viel de belangrijkste steunpilaar onder het Oost-Duitse regime weg. De macht van Honecker begon snel af te brokkelen.

In de weken daarna namen de protesten explosief toe. Op 4 november 1989 demonstreerden bijna een miljoen Oost-Duitsers in Oost-Berlijn voor onmiddellijke veranderingen. De DDR-leiding probeerde de druk te verlichten met een nieuwe reiswet die reizen naar het Westen zou vergemakkelijken. Het effect was echter precies het tegenovergestelde.

De Muur valt
Op de avond van 9 november 1989 werd de nieuwe reisregeling op televisie bekendgemaakt. Tienduizenden mensen trokken daarop naar de grensovergangen van de Berlijnse Muur en eisten vrije doorgang. De grenswachten beschikten niet over duidelijke instructies en bezweken uiteindelijk onder de druk van de menigte. Tegen middernacht gingen de grensposten open.

Nog diezelfde nacht begonnen Oost- en West-Duitsers de gehate Muur af te breken. Wat op 1 januari 1989 nog ondenkbaar leek, werd werkelijkheid: binnen een jaar was de DDR verdwenen en was de Duitse eenheid een feit.

Het bezoek van Gorbatsjov aan Oost-Berlijn op 6 oktober 1989 bleek achteraf een van de belangrijkste momenten van de Europese naoorlogse geschiedenis. Zijn boodschap aan de DDR-leiding maakte duidelijk dat Moskou niet langer bereid was verouderde regimes te redden. Daarmee zette hij, wellicht meer dan wie ook, een proces in gang dat enkele weken later zou uitmonden in de val van de Berlijnse Muur en het einde van de Koude Oorlog in Europa.