Pan-Europese picknick eerste toenadering van Oost naar West

19 augustus 1989. Hij stond bij de tijdelijke grens in Sopronpuszta met een pistool aan zijn zijde. Luitenant-kolonel Árpád Bella had de leiding over de grenspatrouille en werd die dag naar de ‘Pan-Europese Picknick’ gestuurd. Er werd een viering van de uitroeiing van de Europese grenzen georganiseerd in de geest van de Oostenrijks-Hongaarse ouverture. Het plan was dat als onderdeel van de picknick een Hongaarse delegatie van 100 leden om drie uur ‘s middags de grens zou oversteken, naar het dichtstbijzijnde Oostenrijkse dorp zou lopen waar ze zouden worden verwelkomd en dan naar huis zouden terugkeren. Om drie uur verschenen echter honderden Oost-Duitsers aan de poort van de grens en bivakkeerden daar om eindelijk het westelijke deel van hun land te kunnen bereiken. Een gesprek met luitenant-kolonel Árpád Bella, die op de ochtend van 19 augustus 1989 niet eens vermoedde dat hij die dag geschiedenis zou schrijven.

19 augustus  is uw trouwdag. Ik denk dat je het 30 jaar geleden niet echt kon vieren…

Nee, dat kon ik niet en ik was er echt boos over (lacht). De belangrijkste attractie van de pan-Europese picknick zou zijn geweest om een ​​poort aan de grens naar het Westen te openen en een Hongaarse delegatie van 100 mensen toe te staan ​​deze door te geven aan Margitbánya en van daaruit terug te lopen. Het was slechts 1-2 dagen voor het evenement dat ze mij de leiding gaven voor die dag. Het was een zaterdag, ik wilde in eerste instantie helemaal niet werken, want die dag was ons jaarlijkse familie-uitje.

Toen dacht ik nog dat het niet erg was, hooguit een huwelijksverjaardagsdiner in plaats van een lunch. De grens sluit om 6 uur, ik ben om 7 uur thuis.

Ondertussen bleek dat ik eerder naar de kazerne moest omdat er een collega uit Boedapest was aangesteld om de grenscontroles te controleren. De omstandigheden aan de grens waren toen al slecht, omdat DDR-burgers massaal waren verschenen aan de westelijke grens. Het gevaar bestond dat er vroeg of laat een botsing met hen zou ontstaan. Vanuit het centrum werden diverse maatregelen uitgevaardigd en genoemde collega kwam naar beneden om te controleren of deze maatregelen op de grensovergang in Sopron waren aangekomen, door de commandant waren verwerkt en ook bij de ondergeschikten bekend waren of niet. En natuurlijk controleerde hij ook de locatie van de picknick. Ik had toen niet eens gedacht dat ik ‘s avonds laat op zou moeten blijven en dat er die dag een historische gebeurtenis zou plaatsvinden.

Maar er waren er die het verwachtten. Bovendien was het niet toevallig dat honderden Oost-Duitsers tegelijkertijd aan de grens verschenen. Heb je hier informatie over gekregen, zelfs als roddel, dat er iets aan de hand was aan de grens?

De organisatoren van de picknick hadden geen idee wat er aan de hand was. Het feit dat Oost-Duitsers zich in het grensgebied verzamelden, was echter zelfs voor kleuters duidelijk. Ik overwoog de mogelijkheid dat de picknick zou worden gebruikt als een kans om de grens te doorbreken, aangezien ik een paar dagen eerder een telegram had ontvangen dat massa’s Oost-Duitsers bij de grens zouden aankomen. Tegelijkertijd was de Oostenrijkse grens zo’n 350 km lang, dus je kon hen overal verwachten. Toen ik probeerde te achterhalen waar deze informatie vandaan kwam, wist of zei niemand iets. Ze zeiden alleen dat ik de 19e moest werken. Toen staatssecretaris Imre Pozsgay werd gevraagd om de beschermheilige van het evenement te zijn, vertelde hij de premier – zoals hij het een paar jaar later vertelde – dat als ze een barbecue wilden organiseren aan de Oostenrijks-Hongaarse grens.

Dat wil zeggen, ze wilden ook de reactie van de DDR en Moskou testen. Wat zouden ze zeggen als de Hongaarse regering haar westelijke grenzen zou openen voor de burgers van de DDR?

Iedereen wist dat als dit zou gebeuren, we een factor in de wereldpolitiek zouden worden. Ze durfden officieel niet zelf de beslissing te nemen, maar een ‘test’ zou hen goed van pas zijn gekomen. Ze zullen zien hoe Moskou reageert. Als ze ‘nyet’ zeggen, kunnen ze de gewone man nog steeds terechtwijzen – dat ze hun taak niet goed hebben uitgevoerd, namelijk het verdedigen van de grens.

Dus u had ook de schuld kunnen krijgen… Heeft u zich ooit gerealiseerd dat dit een historisch moment was dat zelfs een probleem voor je kon veroorzaken?

Ja, ik was bang. Ten eerste, toen de Oost-Duitsers verschenen in plaats van de delegatie. De locatie van de viering was ook een professionele en politieke beslissing. Wees zo ver mogelijk van de grens verwijderd, zorg voor een draad die kan worden ontmanteld en die ook kan worden beschermd. Het idee van de organisatoren uit Debrecen was om aan de rechter- en linkerkant van het IJzeren Gordijn te gaan zitten om grenzeloos te demonstreren – een pan-Europese opvatting die het grondbeginsel was van de Habsburgers. Het was een heel goed idee, want die plaats was eigenlijk de grens van twee wereldsystemen. De grens werd afgesloten door twee grote houten poorten met prikkeldraad. Een hek van prikkeldraad met een ketting en slot – het kan spectaculair, op een theatrale manier worden geopend, zoals de mensen van Sopron dachten.

Toen verschenen de Oost-Duitsers, in plaats van een delegatie van 100 personen die er comfortabel doorheen liep. U zei, dat was het moment dat je bang werd.

Het evenement zelf zou prima zijn geweest, want we hadden al vaak tijdelijke grensovergangen gemaakt. Het deed er niet toe dat er honderden mensen overstaken – in die tijd was grenscontrole al een formaliteit voor de Hongaren. We hoefden geen statistieken meer te schrijven. Ze hadden bijna zonder enige controle naar buiten kunnen gaan. Volgens de plannen stonden 100 mensen op het punt om met de bus naar de grens te komen, de 7 kilometer verder te voet naar Margitbánya, Oostenrijk, waar ze de Oostenrijkers zouden ontmoeten op het centrale plein. De grens ligt op de top van een heuvel. Vanaf daar gaat de weg 100-120 meter naar beneden de vallei in. Als iemand op die weg komt, kun je alleen zijn hoofd eerst zien. We zagen een paar minuten voor 3 uur hoofden opduiken… We vonden het nogal typisch Hongarije dat als er een politieke delegatie arriveert, de bus het begeeft en ze te voet moeten komen. Wat hadden we anders kunnen denken? Maar toen we meer mensen konden zien, zagen we kleine kinderen om de nek van hun ouders, kinderwagens… Dat was verdacht. Aan de andere kant keken mensen, want ook tv-ploegen hadden aandacht voor dit gebeuren.

Denkt u dat ze het wisten?

Ik denk dat ze het zeker wisten. Het feit dat deze Duitsers op zo’n grote en getimede manier aan de grens verschenen, suggereerde dat dit niet had kunnen gebeuren zonder een goede organisatie. Er was een Oost-Duitser, die de zomer doorbracht met een West-Duits familielid dat hem over de grens opwachtte. Ze schreeuwden naar elkaar over de grens.

Toen kwam het moment waarop ik me realiseerde dat ik in een zeer, zeer ernstige situatie was beland, of liever in een muizenval. Dit gebeurde in ongeveer 20 seconden, het kostte zoveel om daar aan te komen. We moesten in die tijd beslissen wat te doen.

Ik had zes mensen. Drie stonden te wachten op de bus en ik zou de delegatie hebben gecontroleerd met drie paspoortbehandelaars. Toen duidelijk werd dat Oost-Duitsers zouden komen, moesten we beslissen of we ze zouden confronteren of niet.

Hoe was het publiek? Vredevol? Geduldig? Natuurlijk, als we het hebben over honderden mensen, zelfs als ze zich vreedzaam verzamelen, wanneer ze tegelijkertijd de grens naderen, kan het ‘eng’ zijn…

In professionele kringen zijn degenen die niet gewelddadig optreden tegen de kracht vreedzaam. Vreedzaam en ongehoorzaam zijn twee verschillende dingen. Wanneer er een botsing is tussen de kracht en een menigte, dat wil zeggen de gewapende met de ongewapende, eindigt deze meestal met het afvuren van geweren.

Ik dacht: “Als ik met deze mensen wil botsen, moet ik het zo ver mogelijk van de poort doen”, omdat degenen die op twee stappen van de vrijheid staan, meer kracht kunnen putten uit de hoop.

Maar als ik ze voor wilde zijn, had ik moeten rennen. Als de Duitsers mannen met geweren op hen af ​​zagen rennen, zou dat een negatief effect op hun humeur hebben gehad. En als ik er op tijd bij was, had ik ze zeker niet kunnen overtuigen om de grens niet over te steken. Ik moest ervoor zorgen dat er geen geweld zou worden gebruikt, want als we een waarschuwingsschot moesten lossen, zou er chaos zijn geweest … en ik weet zeker dat het niet had kunnen worden afgehandeld.

Had u uw wapen kunnen gebruiken als iemand zonder toestemming de grens overstak?

Het vuurcommando was toen niet meer van kracht. Als een illegale grensoverganger tot 30 november 1988 niet stopte bij de waarschuwing van de grenswachter, dan konden we na een waarschuwingsschot een gericht schot lossen. Omdat onze toetreding tot de Conventie van Genève al op het punt stond, werd deze vanaf december afgeschaft. Echter,

leden van de krijgsmacht hadden nog steeds het recht om wapens te gebruiken in geval van een gewelddadige aanval op hen, om adequate rechtsbescherming te krijgen. Bijvoorbeeld in het geval van zelfverdediging.

Toen heb ik natuurlijk aan alles gedacht: deze mensen kwamen hier ongemerkt aan, en niemand had me dat van tevoren laten weten. Als ik niet tegen hen opkom, zullen ze zeker de grens oversteken. Ik heb de afgelopen 30 jaar veel gespeculeerd dat – zelfs als op regeringsniveau werd besloten om de Sovjet-Unie te testen – het zeker een staatsgeheim was. Ze konden het risico niet lopen de informatie te lekken naar het niveau waar ik was. Daarom besloten ze het me niet te vertellen.

Maar door de informatie achter te houden, riskeerden ze ook dat u zou besluiten om de wapens te gebruiken en dan zou het breken van de grens toch niet zo vreedzaam zijn geweest… Destijds was de premier Miklós Németh. Hij doet mee aan elke herdenking, net als u. Heeft u hem deze vraag wel eens gesteld?

Miklós Németh zei ooit in een persverklaring dat hij dacht dat ik het probleem toch wel zou oplossen. Hij legde uit dat hij eerder een bevel had gegeven aan István Horváth, minister van Binnenlandse Zaken, dat ‘er geen mitrailleurnesten op de weg mogen worden geplaatst’. Dus waren ze van plan geen geweld te gebruiken tegen de Oost-Duitsers en ‘István Horváth begreep het.’ De grenspatrouille stond op het punt een soortgelijk bevel te ontvangen, iets dat zelfs wij, conventionele soldaten, zouden begrijpen, maar het was ergens tussen Miklós Németh en ons nationale hoofdkwartier verloren gegaan.

We kregen alleen de informatie dat ‘tijdens de periode van de grensoverschrijding er geen gewapende, geüniformeerde persoon aanwezig mag zijn binnen een straal van 1 km.’ Het was gedocumenteerd en ik maakte zelfs een kopie voor mezelf voor het geval iemand mij de schuld zou geven van de beslissing, ik zou iets hebben om mezelf te beschermen.

Er was duidelijk een geheime dienst, de grenswachten hadden hun eigen verkenningsnetwerk en het ministerie van Binnenlandse Zaken had ook een geheime instantie. Waar zoveel mensen samenkwamen, waren ze zeker aanwezig. Net als STASI. Toen ik de eerste heads-up aan de grens zag, kwamen er veel dingen in me op. Bovenaan stond toen we de gebeurtenissen wilden melden, maar dat konden we niet, omdat noch de districtscommandant noch de chef beschikbaar was.

U zei dat u ‘bewijs’ bewaarde, dus als iemand u wilde aanklagen, kon u zichzelf verdedigen… Wanneer voelde u zich eindelijk opgelucht? Herinnert u zich de eerste momenten dat u zich eindelijk rustig voelde?

Ironisch genoeg is de zaak zelfs nog niet officieel gesloten. Natuurlijk maakte de chef een uur later, toen hij bij de grens kwam, officieel dat ik degene was die verantwoordelijk was voor de situatie. Maar hij vroeg niet eens waarmee hij kon helpen, of we gewond waren, enz. Hij zei dat hij juridische stappen tegen mij zou ondernemen.

De ‘plichtsverzuim’ was een misdaad, waarvoor ik tot vijf jaar gevangenisstraf had kunnen krijgen. Het was geen spel.

Ik denk dat het ook de situatie verslechterde dat terwijl de politieke situatie voortdurend veranderde, je niet precies wist ‘wie zou een oordeel over je uitspreken?’

Nou, nadat er dagen en weken niets was gebeurd, leek het erop dat Miklós Németh Gorbatsjov geloofde dat er niet nog een ’56 zou komen. Wat Gorbatsjov in juni met Helmut Kohl had onderhandeld – dat iedereen vrij was om het land waar ze verbleven te verlaten – leek eindelijk werkelijkheid te worden.

Later bleek dat de Hongaren destijds niet wisten of een zwakke Gorbatsjov een sterke Sovjet-Unie leidde of een sterke Gorbatsjov een zwakke Sovjet-Unie.

Het Hongaarse buitenlands beleid kon de situatie niet beoordelen. Daarom kostte het veel moed van [destijds minister van Buitenlandse Zaken en later premier] Gyula Horn om alle eer en lofbetuigingen voor zijn optreden in die tijd op zich te nemen, terwijl hij er altijd tegen was om de Oost-Duitsers naar het Westen vrij te laten. Iedereen was het ermee eens, behalve Hoorn. Toen het allemaal gebeurde, werd hij plotseling de leidende krijger. Verdiensten zijn gemakkelijker te behalen dan te verwezenlijken.

Als u naar de locatie en de herdenking gaat, overheersen dan positieve of negatieve gevoelens?

Het verschilt. Het hangt van mijn stemming af wanneer ik wakker word. Zoals alle grote evenementen, hebben veel mensen heel andere gedachten over de gelegenheid. Veel mensen denken dat ze het middelpunt van de wereld zijn.

Er is een oorlog van verdienste gaande. De organisatoren, de krachten van de tijd en ook de politiek. Er is geen rust in, zelfs niet na 30 jaar. Er zijn twee lezingen van de gebeurtenissen van de picknick.

Links zegt vanaf het begin dat er niets is gebeurd, het is allemaal volgens orders verlopen. Er was hier geen doorbraak, de mensen liepen gewoon lekker door. Waarschijnlijk hebben ze nog een film gekeken… Terwijl de andere kant zegt dat de heldhaftige en dappere organisatoren de doorbraak forceerden. De chef, die de procedure tegen mij begon, was op de 5e verjaardag al geëerd voor zijn humane gedrag bij de picknick. Dus, zoals ik al zei, er is een oorlog van verdienste gaande. Het is ontzettend vermakelijk als je weet wat er is gebeurd en je dat kunt bewijzen met documenten.

Wilt u niet alles opschrijven?

Er wordt gewerkt aan een boek, misschien is het in november klaar.

Er is een speciale website voor de Pan-Europese Picknick van 19 augustus 1989. Deze is hier te bekijken.

Geef een antwoord