Harry Deterling: De laatste trein naar de vrijheid
Op dinsdagavond 5 december 1961 stuurde machinist Harry Deterling een complete passagierstrein dwars door de grensafzetting van de DDR naar West-Berlijn. Aan boord zaten zijn vrouw, zijn vier zoons en tientallen familieleden en vrienden. Het werd de enige vlucht per trein door de Berlijnse grensversperring, en het verhaal klinkt zo onwaarschijnlijk dat het vaak voor fictie wordt aangezien.
Toch is elk detail te controleren. De Stasi schreef de volgende ochtend al een rapport voor de DDR-top. West-Berlijnse kranten brachten de vlucht groot, en de RIAS interviewde Deterling een dag later.
Wie was Harry Deterling?
Harry Deterling werd geboren op 6 december 1933. Op de avond van zijn vlucht was hij dus 27 jaar; een dag later werd hij 28. Hij woonde met zijn gezin in Oranienburg, ten noorden van Berlijn. Na zijn schooltijd ging hij bij de Deutsche Reichsbahn werken, de staatsspoorwegen van de DDR. In 1961 reed hij als machinist voor het depot in Berlin-Pankow.
De bouw van de Muur op 13 augustus 1961 veranderde zijn leven. Spoorwegpersoneel moest daarna schriftelijk instemmen met de afsluiting van West-Berlijn. Deterling weigerde te tekenen, ondanks toenemende druk in de weken daarna.
Die weigering had gevolgen. Hij werd bedreigd met ontslag als machinist. In november kreeg hij te horen dat hij vanaf januari 1962 in de steenfabriek van Zehdenick moest werken, ter ‘politieke heropvoeding’. Volgens zijn zoon Manfred zou hij daar één mark per dag verdienen. Deterling besloot daarom met zijn gezin te vertrekken. Hij wilde zijn kinderen een leven in de DDR besparen.
Het plan: de laatste spoorlijn naar het Westen
Na de bouw van de Muur reden er geen S-Bahntreinen meer van de Berlijnse randgemeenten naar West-Berlijn. De Reichsbahn zette daarom gewone stoomtreinen in, die om West-Berlijn heen reden. Deterling reed geregeld zo’n vervangende trein. Eén van de eindpunten was station Albrechtshof, vlak voor de grens met het West-Berlijnse stadsdeel Spandau.
Daar zat een zwakke plek. Door Albrechtshof liep namelijk ook het hoofdspoor Hamburg–Berlijn, dat de interzonetreinen nog gebruikten. Voor die treinen gingen de metalen poorten in het grenshek steeds even open. Bovendien had het station geen technische beveiliging tegen een doorbraak. De Reichsbahn vreesde dat zulke maatregelen het doorgaande verkeer in gevaar zouden brengen. Dat blijkt uit het rapport dat de Stasi na de vlucht opstelde.
Deterling smeedde zijn plan samen met zijn bevriende stoker, de 18-jarige Hartmut Lichy. Lichy had zijn eigen reden om weg te willen: hij werd onder druk gezet om in militaire dienst te gaan. Daarna wijdden ze familieleden en vrienden in. In totaal kenden ongeveer 25 mensen het plan.
Om geen argwaan te wekken, deed Deterling alsof hij bijdraaide. Hij meldde zich vrijwillig voor onbetaalde extra diensten op de lijn naar Albrechtshof. Zo leerde hij het traject en de wissels tot in detail kennen.
Oorspronkelijk wilde hij tussen Kerst en Oud en Nieuw vluchten. Toen hoorde hij dat het interzoneverkeer in december via Griebnitzsee zou gaan rijden. Het spoor bij Albrechtshof zou dan worden afgesloten. Deterling vervroegde zijn plan daarom naar 5 december.
5 december 1961: de rit van Harry Deterling
Die dag liet Deterling familie en vrienden weten dat om 19.33 uur „de laatste trein naar de vrijheid” zou vertrekken. Zijn zoon Manfred, toen een kleine jongen, dacht dat het gezin op bezoek ging bij een tante. In zijn schooltas zaten schone kleren in plaats van schoolspullen.
In Oranienburg nam Deterling ’s avonds personentrein 2192 naar Albrechtshof over. Voor de trein stond stoomlocomotief 78 079, met acht rijtuigen erachter. De stoker die op het rooster stond, stuurde Deterling naar huis. Lichy nam zijn plaats in. Ook had Deterling vooraf gecontroleerd dat er op het enkelsporige traject geen tegenligger zou komen.
Voor vertrek manipuleerde Deterling de remmen. Daardoor werkte de noodrem in de rijtuigen niet meer. De conducteur merkte later op dat de machinist voor vertrek ongebruikelijk lang achter in de trein was. De trein vertrok daardoor met een minuut vertraging, staat in het Stasi-rapport.
Onderweg stapten de ingewijden verspreid over verschillende stations in. In Falkensee kwamen de laatsten aan boord. Volgens een historisch project in Falkensee waren dat de muzikant Heinz Schaumann, zijn vrouw en hun twee dochters.
Volle kracht door de grens
Na Falkensee gaf Deterling vol gas. Bij Albrechtshof, het eigenlijke eindstation, stopte de trein niet. Met zo’n 50 kilometer per uur reed hij over het zijspoor door het station en negeerde hij het rode sein. Dat kon, omdat de seinen daar geen automatische treinbeïnvloeding hadden. De Sovjet-bezetter had die apparatuur na de oorlog als herstelbetaling gedemonteerd.
De niet-ingewijde conducteur en meereizende transportpolitie trokken aan de noodrem, maar zonder resultaat. Deterling liet de stoomfluit gillen om spoorpersoneel aan de westkant te waarschuwen. Daarna kropen hij en Lichy weg in de kolenbunker van de locomotief, voor het geval er geschoten zou worden. De ingewijde passagiers lagen plat op de vloer. Moeder Ingrid had koffers opgestapeld als provisorische bescherming.
Rond 20.45 uur ramde de ruim 100 ton zware locomotief de poort in het grenshek. De verraste grenswachten schoten niet. Ongeveer 500 meter verder, op West-Berlijns grondgebied, bracht Deterling de trein met de locremmen tot stilstand. Daarna liepen hij en Lichy naar de dichtstbijzijnde telefoon in een woonwijk in Spandau om de verbaasde politie te bellen.
De nasleep: opgebroken rails en een Stasi-rapport
Hoeveel mensen precies vluchtten, verschilt per bron. Volgens de Chronik der Mauer bleven 25 passagiers in het Westen en keerden zeven anderen vrijwillig terug naar de DDR. Het historisch project in Falkensee noemt dezelfde aantallen: acht mannen, tien vrouwen en zeven kinderen. Ook enkele niet-ingewijde reizigers grepen hun kans. De conducteur en de transportpolitie liepen daarentegen langs het spoor terug.
De Stasi telde anders. In haar rapport van 6 december schatte ze dat de trein zo’n 50 reizigers had. Naast de machinist en de stoker zouden ongeveer 30 mensen zijn gevlucht, en 19 personen zouden zijn teruggekeerd. Het rapport ging via Stasi-chef Erich Mielke naar Walter Ulbricht, Erich Honecker en Willi Stoph.
De DDR reageerde snel. Op last van de Reichsbahn-president bracht een andere locomotief de trein diezelfde avond terug; rond 22.45 uur stond hij weer in Albrechtshof. Al de volgende dag werd het spoor onderbroken: rails werden opgebroken en er kwamen nieuwe versperringen. De interzonetreinen naar Hamburg reden voortaan via Griebnitzsee. In de propaganda noemde de DDR de vlucht een misdadige aanslag op de interzonetrein uit Hamburg, die een uur later langs Albrechtshof zou komen.
Deterling werd in de DDR bij verstek veroordeeld tot dertien jaar tuchthuis. Ook Lichy kreeg bij verstek een straf.
Harry Deterling in het Westen
De West-Berlijnse politie bracht de vluchtelingen naar het opvangkamp Marienfelde. Daar was Deterling niet lang veilig. Onbekenden probeerden hem mee te lokken naar een café. Daarom werd het gezin op 9 december per vliegtuig naar Frankfurt am Main overgebracht.
Ook in de Bondsrepubliek liet de Stasi hem niet los. Deterling kreeg dreigbrieven en het gezin kwam onder politiebescherming. Na meerdere verhuizingen, deels onder schuilnaam, vond hij een thuis in Radolfzell aan de Bodensee. Daar werkte hij weer als machinist, nu bij de Deutsche Bundesbahn. In 1989 ging hij met pensioen.
Na de val van de Muur zette Deterling in mei 1990 voor het eerst weer voet op DDR-grond. In 1995 werd het spoor tussen Spandau en Albrechtshof opnieuw aangelegd. Deterling was bij de feestelijke heropening eregast, op de plek van zijn doorbraak. Hij overleed in 2010 aan de Bodensee, 76 jaar oud, zo vermeldt zijn levensbeschrijving.
Feit en fictie rond de treinvlucht
Al in 1963 verscheen de West-Duitse speelfilm Durchbruch Lok 234 van regisseur Frank Wisbar. Daarin heet de machinist Harry Dölling en zijn sommige details aangepast. In 2001 maakte Alexander Schweitzer voor de SWR de documentaire Endstation Freiheit, op basis van ooggetuigen, foto’s en Stasi-dossiers.
De recente Duitse speelfilm Der Held vom Bahnhof Friedrichstraße gaat over een verzonnen massale treinvlucht. Dat verhaal is fictie, zo benadrukt ook de Berliner Kurier. Maar de vlucht van Harry Deterling is echt gebeurd. Ze bleef de enige keer dat een trein dwars door de Berlijnse grensversperring naar het Westen reed.