Carnaval in de DDR: hoe feestvierders in 1989 het systeem een spiegel voorhielden
In de eerste maanden van 1989, midden in de gebruikelijke carnavalsdrukte, werd ook in de DDR volop gefeest. Voor de carnavalsverenigingen in het district Pirna betekende dit niet alleen plezier maken, maar ook – soms onbedoeld, soms heel bewust – het blootleggen van de spanningen binnen het socialistische systeem. De leuzen, praalwagens en optredens maakten pijnlijk duidelijk hoe kritisch veel inwoners inmiddels naar de staat keken. Het Ministerie voor Staatsveiligheid (MfS) volgde de festiviteiten dan ook met grote argwaan.
Toenemende nervositeit bij de autoriteiten
In het district Pirna vormde de jaarlijkse Postelwitzer Schifferfastnacht het hoogtepunt van het carnavalsseizoen. Al op 27 januari 1989 waarschuwden medewerkers van het MfS het districtskantoor voor mogelijk “ongewenst gedrag” tijdens de voorbereidingen in Königstein. Om risico’s te beperken, woonden de plaatsvervangend burgemeester en de cultuurfunctionaris zelfs de generale repetitie van de Elferrat bij, in overleg met de burgemeester. Hun doel: op voorhand controleren of de geplande teksten en optredens politiek “veilig” waren.
De Schifferfastnacht in Bad Schandau
Op 4 februari trok de grote carnavalsoptocht door Bad Schandau. Zo’n 300 deelnemers trokken door de stad, gevolgd door meer dan 6.000 toeschouwers. Het motto “Elfen reizen over de hele wereld” was een speelse verwijzing naar de reisbeperkingen in de DDR – een grap die voor iedereen herkenbaar was.
Onder de feestvierders bevond zich een aanzienlijk aantal informele medewerkers van de Stasi. Zij rapporteerden uitvoerig over wat zij “politiek-negatieve agitatie” noemden. Vooral de teksten op spandoeken en praalwagens trokken de aandacht:
“Wij zijn de ‘laatsten’”
“Geboren op 11.11.? We zijn al beerlijk geworden – binnenkort reizen we de wereld rond als oom Erich!”
De verwijzing naar Erich Honecker was voor de Stasi bijzonder gevoelig.
De rol van cultuurfunctionaris Michael Hesche
Michael Hesche, hoofd van de afdeling Cultuur van de gemeenteraad én lid van de Raad van Elf van de Bad Schandau Carnaval Club, had meegewerkt aan de voorbereiding en goedkeuring van de optocht. Toen de Stasi lucht kreeg van de kritische leuzen, moest Hesche zich verantwoorden. In een brief, drie weken later, erkende hij dat er fouten waren gemaakt, maar hij wees ook naar hogere partijfunctionarissen en uitte kritiek op de Stasi zelf. Volgens hem moesten dergelijke zaken “met meer gevoeligheid” worden behandeld en niet pas achteraf door de veiligheidsdiensten worden opgepakt.
Verscherpte controle in het hele district
Voor de Stasi waren de gebeurtenissen in Bad Schandau aanleiding om ook de daaropvolgende carnavalsfeesten in Krippen en Postelwitz onder streng toezicht te plaatsen. De optocht in Postelwitz op 11 februari, met ongeveer 200 deelnemers, werd door het districtskantoor nauwlettend gereguleerd.
Op 15 en 16 februari stelde het districtskantoor Pirna gedetailleerde actieplannen op voor de optochten in Schmilka en de plaatselijke crèches. Het doel was duidelijk: elke vorm van “politieke provocatie” moest worden voorkomen. De maatregelen werden strikt uitgevoerd.
Op 21 februari volgde een uitgebreid verslag aan Hans Modrow, de eerste secretaris van de SED-districtsleiding in Dresden. Ook de Stasi ontving dit rapport.