Internationale Vrouwendag in de DDR: Tussen idealen en realiteit
Vandaag is het Internationale Vrouwendag — een dag die in de DDR met opvallend veel enthousiasme en ceremonie werd gevierd. Bloemen, onderscheidingen en toespraken vormden jaarlijks het decor waarmee de socialistische staat zijn inzet voor vrouwenemancipatie wilde onderstrepen. Tegen die achtergrond onderzoekt historicus Annette Schuhmann, verbonden aan het Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung in Potsdam, hoe vrouwen in de DDR daadwerkelijk leefden, werkten en gevormd werden. In haar bundel met dertien portretten — variërend van vrouwen die de DDR bewust meemaakten tot vrouwen die pas na de val van de Muur zijn geboren — reflecteert zij op de blijvende verschillen tussen Oost- en West-Duitsland op het gebied van arbeid, gezin en sociale verhoudingen.
Nu Duitsland 36 jaar herenigd is, blijft één kernfeit onmiskenbaar: in de DDR was de arbeidsparticipatie van vrouwen uitzonderlijk hoog. Rond 1990 werkte ongeveer 90 procent van de vrouwen, vaak voltijds. De staat bouwde een uitgebreid netwerk van kinderopvang, soms zelfs dag en nacht en in het weekend, om werk en geboortebeleid met elkaar te verbinden. Daardoor waren veel vrouwen economisch onafhankelijk; zij konden na een scheiding doorgaans zelfstandig in hun levensonderhoud voorzien en hadden recht op een eigen woning.
Toch was de emancipatie in de DDR volgens Schuhmann niet volledig. Hoewel gelijke rechten op papier bestonden en jongens en meisjes hetzelfde onderwijs kregen, bleef de samenleving in de praktijk patriarchaal. Vrouwen waren ondervertegenwoordigd in leidinggevende functies, verdienden minder en kwamen vaak terecht in laagbetaalde sectoren. Het huishouden bleef grotendeels hun verantwoordelijkheid, en seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer werd zelden openlijk besproken. Dat vrouwen in ‘mannenberoepen’ werkten, had bovendien vaak meer te maken met arbeidskrapte dan met een diepgewortelde cultuur van gelijkheid.
In West-Duitsland overheerste in dezelfde periode een ander moederbeeld: conservatiever, met veel vrouwen die thuisbleven totdat de kinderen naar de Kindergarten gingen. In 1984 ging slechts 3 procent van de kinderen jonger dan vier naar opvang. In 1990 werkte ongeveer 55 procent van de West-Duitse vrouwen, waarvan een derde parttime. Deze historische verschillen werken nog steeds door. Zo studeren in de voormalige oostelijke deelstaten procentueel iets meer vrouwen, en een studie uit 2020 laat zien dat vrouwen in het oosten zeven jaar na de geboorte van hun kind ongeveer 70 procent van hun eerdere inkomen behouden, tegenover circa 45 procent in het westen.
Schuhmann beschrijft daarnaast culturele verschillen. Vriendschappen in de DDR worden door geïnterviewden herinnerd als hechter en minder gereserveerd. Mensen spraken makkelijker over privézaken zoals financiën of ziekte, mede door de gemeenschapsstructuren van woonblokken, werkplekken en georganiseerde vakanties. Opmerkelijk is dat de aanwezigheid van de Stasi deze persoonlijke openheid niet volledig onderdrukte; men klaagde zonder veel terughoudendheid over alledaagse problemen.
Veel vrouwen die in de DDR leefden, missen bepaalde aspecten van die tijd: het gevoel van collectieve utopie, de overtuiging dat maatschappelijke problemen tijdelijk en oplosbaar waren, en een sterke onderlinge solidariteit. Tegelijkertijd erkennen zij de beperkingen en tekortkomingen van het systeem. Schuhmann benadrukt dat het stereotype ‘vrouw uit de DDR = niet-feministisch’ te kort door de bocht is. Feminisme werd in de DDR weinig theoretisch besproken, maar praktische verworvenheden — betaalde arbeid, uitgebreide kinderopvang en betaalbare huisvesting — waren voor veel vrouwen van enorme betekenis.