In werkelijkheid was de DDR helemaal niet blut

Oost-Duitsland was arm, maar sexy. Vrij grijs en aan alles een tekort. De economie deed het slecht, de industrie was verouderd, de faciliteiten niet modern. Alleen: Het land had geen overmatige schuldenlast.

Je kunt niet alles geloven wat de voormalige DDR-leiding had opgeschreven. Zelfs niet toen er kritisch naar de economische situatie van het land werd gekeken. Het zogenaamde Schürer-rapport, gedateerd 27 oktober 1989, zegt: ‘Sinds het 7e partijcongres is de schuldenlast in het niet-socialistische economische gebied gestegen tot een niveau dat de solvabiliteit van de DDR in twijfel trekt.’

Zelfs ruim 30 jaar na de val van de DDR is dit rapport een document waarnaar zowel verdedigers als critici van het oosterse regime verwijzen. “De betalingssituatie van de DDR in de handel met de NSW (dat wil zeggen het Westen, oftewel het niet-socialistische economische gebied) wordt gekenmerkt door het feit dat we nu grotendeels afhankelijk zijn van kapitalistische geldschieters om aan onze betalingsverplichtingen uit leningen en rente te voldoen voeren jaarlijkse invoer zijn “, zegt het in deze ‘analyse van de economische situatie van de DDR met conclusies’. Een van de belangrijkste auteurs, Politburo-lid Gerhard Schürer, moest Erich Honecker hem zelfs als saboteur laten misbruiken.

Het rapport komt tot de conclusie dat de DDR met een faillissement wordt bedreigd bij Westerse geldschieters: ‘De jaarlijkse lening van de DDR bedraagt ​​acht tot tien miljard markeringen. Voor een land als de DDR is dat een buitengewoon hoog bedrag dat van ongeveer 400 banken moet worden gemobiliseerd.’ En dat in een tijd waarin westerse banken met toenemende argwaan naar de economische situatie in het Oostblok kijken. De verdedigers van het systeem zien deze brief niet als een faillietverklaring, maar als een dringende oproep tot hervorming.

In het sociale geheugen van de meeste Duitsers was de DDR echter financieel bijna ten einde. Hoge schulden, een noodlijdende economie en een gebrek aan producten brachten het politieke systeem tot ondergang, dus het gemeenschappelijke geheugen. De Oost-Duitse economie was eigenlijk totaal versleten. En last but not least, dat bracht de mensen in het oosten naar de barricades. Het regime was echter niet insolvent tegen het Westen, zoals blijkt uit een rapport van de Bundesbank uit 1999.

In het speciale rapport van de Deutsche Bundesbank over de betalingsbalans van de voormalige DDR uit augustus 1999 staat: ‘De internationale financiële markten hebben de situatie echter nog niet als kritiek ervaren. Zowel in 1988 als in 1989 wisten de DDR-banken recordbedragen in het buitenland op te halen.’

De Bundesbank beschrijft met haar waarom het Oosten, althans in het Westelijke deel van de wereld, in een betere positie verkeerde dan veel mensen zich herinneren. Aan het begin van de jaren tachtig, om precies te zijn in 1982, leed de DDR in een liquiditeitscrisis. ‘Waar een of twee jaar geleden 360 banken deelnamen aan leningen voor de DDR, zijn er momenteel 40 banken.’ Destijds was de situatie precair.

Geschrokken van deze ontwikkeling, keerden de SED-grandees zich om. ‘De politieke besluitvormers wilden de schuld verminderen’, schrijft de Bundesbank. Eind jaren tachtig slaagde de DDR er relatief snel in ‘een respectabele liquiditeitsbuffer op te bouwen’.

Eind 1985 waren dat er 30 miljard. Eind 1989 dekten de liquiditeitsreserves ruim 59 procent van de schuld. ‘Netto, dat wil zeggen, na aftrek van de deviezenreserves, bereikte de schuld jegens de westerse landen zijn hoogtepunt in het crisisjaar 1982 met 25,1 miljard mark. In 1985 was het gedaald tot 15,5 miljard DM. Daarna groeide het weer, eind 1989 bedroeg de nettoschuld 19,9 miljard mark.’

Afhankelijk van de wetenschapper en auteur wordt het schuldniveau van de DDR aan het einde berekend. Met ongeveer 85 procent was het voor die tijd vrij hoog, maar het land had geen overmatige schuldenlast. Griekenland is vandaag financieel veel slechter af.

Maar de stabilisatie van de financiën van de DDR ging niet hand in hand met een verbetering van de levensomstandigheden en de economische situatie. Integendeel: in 1981 was het al moeilijk geworden.

In die tijd verlaagde de Sovjet-Unie, vanwege haar eigen problemen, de olieleveringen aan haar ‘broeders’ in Oost-Duitsland van 19 naar 17 miljoen ton. Het was een ramp voor de DDR, aangezien zij delen van deze olie, geraffineerd tegen een hoge prijs, aan het Westen had verkocht.

Al het pleiten en pleiten van de Oost-Duitsers bij de Russen hielp niet. “De economische ineenstorting werd duidelijk in 1981 en werd duidelijk in 1983”, zei de voormalige minister van Economische Zaken van de DDR, Günter Mittag, in een interview met ‘Der Spiegel’. Het hele Politburo werd van deze situatie op de hoogte gebracht. De Russen konden het zich echter niet veroorloven om de DDR in dezelfde mate economisch te ondersteunen.

“Kameraad Leonid Iljitsj Brezjnev vroeg me om het Politbureau van de SED te informeren dat er een groot ongeluk was in de USSR”, bracht Konstantin Russakov het antwoord van Brezjnev over aan de leiding van de DDR. “Als je niet bereid bent de gevolgen van dit ongeluk met ons te dragen, dan bestaat het risico dat de Sovjet-Unie haar huidige positie in de wereld niet kan behouden, en dat heeft gevolgen voor de hele socialistische gemeenschap.”

Zo was het ook. In de jaren tachtig dienden DDR-burgers elk jaar minstens 500.000 petities in bij de partij en het staatsbestuur. “De discrepantie tussen de beloften van de partijleiding en de realiteit van het aanbod werd steeds groter, zodat de inzendingen talrijker en gewelddadiger werden”, zo is te lezen in Klaus Schroeders’ boek ‘Der SED-Staat’.

Er ontbrak veel, niet alleen de bananen en sinaasappels die tegenwoordig zo vaak worden genoemd. Zelfs na lange wachttijden waren reserveonderdelen voor auto’s vaak alleen verkrijgbaar onder de toonbank of in het geheim in ruil voor andere dringende goederen. Fietsonderdelen, kranen, kleurentelevisies, schoenen, lingerie en spijkerbroeken. Behalve basisvoedingsmiddelen was er aan het einde van de DDR bijna niets waarvoor vitamine B, dus relaties, niet nodig was.

Zelfs de informanten van de staatsveiligheid maakten de bevoorradingssituatie tot een probleem. Een rapport voor het SED Politburo zei: Vanwege het tekort aan kleding in alle prijsklassen, technische consumptiegoederen, huiselektronica, maar ook voor alledaagse artikelen, ‘nemen de negatieve en denigrerende opmerkingen over het assortiment toe’.

En erger nog: ‘Dergelijke verklaringen worden in toenemende mate geassocieerd met openlijk geuite twijfels over de objectiviteit en geloofwaardigheid van de balansen en resultaten van de nationale economieën die periodiek worden gepubliceerd door de massamedia van de DDR.’

In het Duits: de burgers geloofden steeds minder in de regering. Bananen en sinaasappels waren zeldzaam in de winter. En als dat zo is, vooral in Berlijn, de ‘hoofdstad van de DDR’ en daarmee de etalage van het regime. ‘Westerse pakketten compenseerden in aanzienlijke mate de aanbodtekorten’, schrijft Schroeder in zijn boek ‘Der SED-Staat’. ‘Alleen al in 1988 stuurden West-Duitsers 28 miljoen pakketten en pakketten met een totale waarde van 5,3 miljard mark naar de DDR.’ Dat kwam overeen met ongeveer vier procent van de totale detailhandel en zelfs 24 procent voor textiel en kleding. ‘Ongeveer 20 procent van de koffie die in de DDR werd gedronken, was afkomstig van pakjes uit het Westen, 30 procent van de damesmaillots en bijna 20 procent van de damesbovenkleding.’

De stabilisering van de financiën van de DDR ging hand in hand met een verslechtering van de economische prestaties en de levensomstandigheden. Er werd minder geïmporteerd om de overheidsfinanciën te beschermen. Tegelijkertijd werd alles wat duur en waardevol was naar het Westen geëxporteerd. De burgers kregen steeds minder op de toonbank. Gebruikte auto’s waren soms duurder dan nieuwe auto’s omdat de wachttijden voor de Trabants en Wartburgs zo lang waren dat oude auto’s duurder konden worden verkocht.

Maar niet alleen de Oost-Duitse consumptie leed onder deze situatie. Erger nog, de industrie van het land raakte in verval. ‘Over het geheel genomen is de mate van slijtage aan apparatuur in de industrie echter toegenomen van 47,1 procent in 1975 tot 53,8 procent in 1988, in de bouw van 49 procent naar 67 procent, in transport van 48,4 procent naar 52,1 procent en in de landbouw, bosbouw. en de voedingsindustrie van 50,2 naar 61,3 procent’, zegt het Schürer-rapport voor de SED-kameraden. De microchip-industrie, zo geprezen in het Oosten, moest worden gesteund met meer dan drie miljard mark per jaar. De productiekosten waren vaak meerdere keren duurder dan in het concurrerende Westen.

De conclusie van Schürer was ontnuchterend: ‘In bepaalde gebieden van de economie is de apparatuur erg versleten, wat resulteert in een buitensporige en economisch ondoelmatige behoefte aan onderhoud en reparaties.” Is niet afgenomen, maar is met 40 procent ongeveer gelijk gebleven.’

Uiteindelijk was de staat financieel niet bankroet, maar de burgers verlangden naar meer. Voor vrijheid. En dat omvat niet alleen maar ook een reeks goederen die niet alleen door relaties werden gedicteerd. De zwakke Oost-Duitse economie, geregeerd door de planeconomie van de SED-kameraden, kon dat niet garanderen. “Tegelijkertijd probeerden we de economische samenwerking met het Westen uit te breiden”, zei ex-minister Mittag in 1991, terwijl hij de situatie beschreef. ‘Hiervoor waren leningen nodig die via extra export konden worden verkregen.’ De cyclus was fataal voor de DDR-economie, want met de afname van de aanvoer van grondstoffen door de Russen stegen de exportkosten onevenredig. Het kan geen permanente toestand zijn.

In 1987, na zijn eigen bekentenis, kwam de middag tot de conclusie dat het economisch voorbij was. “Elke kans is verspeeld. Er was geen hulp mogelijk vanuit het Oosten, en de ommekeer naar alomvattende economische samenwerking met het Westen kon niet plaatsvinden vanwege het sluimerende politieke verzet in onze gelederen”, zegt de man die medeverantwoordelijk was voor het Oost-Duitse economische beleid. Zonder hereniging zou de DDR te maken hebben gehad met een economische catastrofe met onvoorziene sociale gevolgen, “omdat het op de lange termijn niet alleen kon overleven.”

Geef een antwoord