Erich Mielke en de geheime rode koffer van de Stasi

In de herfst van 1989 wankelde de Duitse Democratische Republiek op haar grondvesten. Massale demonstraties, een instortende economie en een bevolking die genoeg had van de repressie dwongen de regering tot aftreden. Op 7 november trad het kabinet af, en partijleider Erich Honecker was al eerder vervangen door Egon Krenz. Maar het was te laat: de DDR was bezig uiteen te vallen.

Ook het gevreesde Ministerium für Staatssicherheit – de Stasi – stond op instorten. De opvolger van de dienst, het Amt für Nationale Sicherheit (AfNS), was nauwelijks opgericht of al in ontbinding. In het hele land bezetten burgercomités Stasi‑kantoren om te voorkomen dat archieven zouden verdwijnen. In deze chaotische weken werd in het hoofdkwartier in Oost‑Berlijn een vondst gedaan die tot de meest opmerkelijke uit de DDR‑geschiedenis behoort: een rode koffer met explosieve inhoud.

De laatste dagen van de Stasi
In december 1989 heerste in het Stasi‑complex aan de Normannenstraße in Berlijn een gespannen sfeer. Terwijl burgers buiten protesteerden en binnenkomende comités documenten veiligstelden, gingen medewerkers van het AfNS door met wat zij als hun laatste taak zagen: het vernietigen van archieven.

De nieuwe chef van het AfNS, Wolfgang Schwanitz, verklaarde op 1 december in het Oost‑Duitse parlement dat hij slechts “twee lege kluizen” van zijn voorganger Erich Mielke had overgenomen. Maar die verklaring hield niet lang stand. Kort daarna verzegelde militair officier van justitie Frank Michalak de volledige etage van Mielke, met de opdracht alle persoonlijke documenten en voorwerpen veilig te stellen voor de komende rechtszaken tegen de voormalige Stasi‑minister.

Tijdens deze doorzoeking troffen onderzoekers een bonte verzameling aan: “verzamelde verjaardagscadeaus van Mielke, horloges, medailles, sterke drank, een zilveren borstbeeld en een dodenmasker uit gips van Lenin.” Tussen deze spullen bevond zich ook een object dat onmiddellijk de aandacht trok: een rode kunstlederen koffer.

De vondst van de rode koffer
De precieze vindplaats is nooit volledig opgehelderd. Betrokken officieren herinnerden zich dat de koffer mogelijk in een kelderkluis stond die aan Mielke werd toegeschreven. Wat wel vaststaat, is dat de inhoud van de koffer voor de militaire justitie schokkend was.

De koffer bevatte voornamelijk rechtbankdocumenten uit het Derde Rijk, waaronder stukken over een proces uit 1937 tegen de communistische verzetsgroep rond Bruno Baum. Een van de mede‑aangeklaagden was niemand minder dan Erich Honecker, de latere leider van de DDR.

De documenten toonden een beeld dat haaks stond op de officiële DDR‑propaganda. Volgens de stukken had Honecker tijdens zijn verhoren door de Gestapo uitgebreide verklaringen afgelegd en zelfs informatie verstrekt die leidde tot de arrestatie van kameraden. De Stasi‑analyse in de koffer stelde dat Honecker “vrij gedetailleerde informatie aan de nazi‑onderzoekers had verschaft.”

Dit stond in scherp contrast met het beeld dat de DDR decennialang had uitgedragen: dat Honecker een onbuigzame antifascistische held was die onder marteling had gezwegen. De documenten vormden dus een directe bedreiging voor zijn zorgvuldig opgebouwde reputatie.

Privé‑documenten en compromitterend materiaal
De rode koffer bevatte meer dan alleen processtukken. Er zaten ook privé‑documenten in die voor Honecker uiterst pijnlijk zouden zijn geweest als ze openbaar waren geworden.

Zo bevonden zich in de koffer twee clementieverzoeken van Honeckers vader aan de nazi‑autoriteiten, waarin hij schreef dat zijn zoon het communisme had afgezworen en “zijn jeugdidealen in de huidige (nazi)staat verwerkelijkt zag.”

Daarnaast zaten er brieven in van Honeckers latere echtgenote Margot Feist en zijn eerste vrouw Edith Baumann, waarin zij elkaar zwart probeerden te maken bij partijleider Walter Ulbricht. Baumann schreef bijvoorbeeld dat Honecker niet van Margot loskwam: “Het vreet als een vuur in hem.”

Ook lag er een Stasi‑onderzoek naar de verbouwing van een privé‑bungalow, betaald met overheidsgeld, terwijl het huis toebehoorde aan een van Honeckers minnaressen.

Als deze informatie in de jaren zestig of zeventig was uitgelekt, zou Honeckers carrière waarschijnlijk abrupt zijn geëindigd.

Waarom had Mielke deze documenten?
De vraag waarom deze documenten in Mielkes bezit waren, is nooit definitief beantwoord. De officieren van justitie vermoedden dat Mielke het materiaal had verzameld om Honecker te kunnen chanteren. Dat zou passen bij de werkwijze van de Stasi, waar het verzamelen van “Kompromat” – belastend materiaal – tot het standaardinstrumentarium behoorde.

Mielke had een geheime opslag aangelegd onder de codenaam “Rote Nelke”, waarin biografisch en compromitterend materiaal over DDR‑topfunctionarissen werd verzameld. Slechts een handvol Stasi‑officieren had toegang tot deze documenten.

Hoewel een groot deel van dit archief in 1989 werd vernietigd, konden onderzoekers later reconstrueren dat Mielke hiermee een machtig wapen in handen had: kennis over de zwakke plekken van de politieke elite.

Een veelbesproken gebeurtenis versterkte de mythe rond de koffer. Tijdens een politbureauvergadering op 17 oktober 1989, waarin Willi Stoph Honecker opriep af te treden, zou Mielke hebben gezegd:
“Erich, wenn du nicht zurücktrittst, dann packe ich aus.”
Waarop Honecker geïrriteerd antwoordde:
“Dann tu es doch.”

Of Mielke hiermee naar de rode koffer verwees, blijft onduidelijk. In een interview in 1992 ontkende hij dat hij ooit aan chantage had gedacht en zei hij dat zijn houding altijd was geweest “om de secretaris‑generaal te beschermen.” Maar of dat waar is, zal nooit meer met zekerheid kunnen worden vastgesteld.

De rode koffer raakt zoek
Na de inbeslagname werd de koffer overgedragen aan de procureur‑generaal van de DDR. Maar na de Duitse hereniging verdween hij spoorloos. De koffer werd niet aan de nieuwe minister van Justitie in Berlijn overhandigd en leek van de aardbodem verdwenen.

Een jonge officier van justitie die bij de inbeslagname aanwezig was geweest, waarschuwde later de redactie van het ZDF‑programma Kennzeichen D. De journalisten begonnen een speurtocht die weken duurde. Uiteindelijk bleek de koffer in handen te zijn van een persoon die hem voor veel geld aan redacties had aangeboden.

Toen de ZDF‑redactie hem opspoorde, werd de koffer plotseling door een koerier afgeleverd bij de minister van Justitie van Berlijn. Van daaruit ging hij naar de procureur‑generaal van de Bondsrepubliek, waar de ZDF‑journalisten de inhoud mochten bekijken.

Op 14 november 1990 zond ZDF een documentaire uit over de speurtocht en de inhoud van de koffer.

De laatste reis van de koffer
Na de uitzending reisde de koffer langs verschillende ministeries, totdat hij uiteindelijk werd ondergebracht in het Nationaal Archief van de Bondsrepubliek. De originele documenten die geen Stasi‑stukken waren, bleven daar.

In 2004 werd de koffer als permanente lening overgedragen aan het archief waar Stasi‑documenten worden onderzocht. En in 2015 keerde hij terug naar de plek waar hij ooit werd gevonden: het voormalige Stasi‑hoofdkwartier in Berlijn. Daar maakt hij nu deel uit van een permanente tentoonstelling.