Vergeten vluchtelingen

Of de Duitsers het nu ‘schaffen’ of niet, de huidige vluchtelingenstroom komt voorlopig nog niet ten einde. In de loop van de twintigste eeuw kwamen veel vluchtelingen juist uit Duitsland zelf. Zij vluchtten voor de nazi’s in de jaren dertig en voor de Russen na 1945. In DDR-tijd verlieten miljoenen burgers de socialistische heilstaat. Duizenden van hen probeerden via de Oostzee Denemarken te bereiken. Over deze ‘Oostzeevluchtelingen’ is veel minder bekend dan over hun Berlijnse lotgenoten.

Een deel van de Oostzeevluchtelingen koos als uitvalsbasis het eiland Hiddensee, decor van Kruso, de debuutroman van Lutz Seiler. Het boek verscheen in 2014 en won in datzelfde jaar de Deutscher Buchpreis. De Nederlandse vertaling ligt nu in de winkel. Seiler bezocht Hiddensee in 1988 en ging er werken als seizoenskracht in een pension. Hetzelfde geldt voor de hoofdpersoon van Kruso, de student Edgar Bendler. Edgar ontvlucht zijn beklemmende leven in Halle en komt op het eiland in aanraking met de Oostzeevluchtelingen. Hij ontwikkelt een intense Männerfreundschaft met de mysterieuze Alexander ‘Kruso’ Krusowitsch, met wie hij samen in de spoelkeuken staat. Samen helpen ze de vluchtelingen op het eiland en noemen hen ‘schipbreukelingen’. In het boek is het moeilijk te onderscheiden wat echte herinneringen van Seiler zijn en welke passages hij heeft verzonnen, maar het is duidelijk dat het boek op zijn eigen ervaringen gebaseerd is.

Hiddensee – de naam klinkt mysterieus. Het eiland ligt in de Oostzee, ten westen van Rügen. Al in de jaren twintig was het een vrijplaats voor kunstenaars, artiesten en intellectuelen, en voor liefhebbers van de FKK (Freikörperkultur, nudisme). In de DDR sprak het eiland net zo tot de verbeelding. Volgens ervaringsdeskundigen had je het gevoel de DDR verlaten te hebben zodra je voeten het eiland raakten. Het was een geliefde vakantiebestemming, maar niet een waar je zomaar naartoe kon. Je moest relaties hebben op het eiland: medewerkers van een reisbureau bijvoorbeeld, maar liever nog familie.

Net als de rest van de Oostzeekust lag Hiddensee in het spergebied van de DDR. Het was de grens van Oost-Duitsland. Aan de andere kant van de Oostzee ligt het Deense eiland Møn, destijds het vrije Westen. Met helder weer kun je het vanaf Hiddensee zelfs zien liggen. Voor veel wanhopige DDR-burgers moet dit een onweerstaanbare aantrekkingskracht hebben gehad. Maar Republikflucht was strafbaar en de Oostzeekust werd dan ook streng bewaakt. Zwemmen mocht, FKK werd oogluikend toegestaan, maar luchtbedden en ander waterspeelgoed waar je op kunt drijven waren verboden. Bovendien stond er een grote controlepost van het leger – de Nationale Volksarmee (NVA) – op het eiland en het gebied daaromheen was ontoegankelijk voor het publiek.

Ondanks de strenge kustbewaking voelden mensen zich vrij op Hiddensee, maar voor velen was het gevoel alleen niet genoeg. Op 50-60 kilometer afstand lonkte een nieuw leven buiten de dictatuur. Op land is die afstand goed te overbruggen, maar op zee is het een ander verhaal. Wegkomen van het eiland was één ding, de overkant behalen was een tweede. De Oostzee lijkt rustig, maar is dit niet. Met geïmproviseerde vaartuigen (waaronder surfplanken en luchtbedden) probeerden mensen de overkant te halen. Sommigen probeerden zelfs zwemmend de overkant te halen, en het schijnt zelfs dat het iemand gelukt is. Maar van de vijfduizend Oostzeevluchtelingen kwam slechts een vijfde aan. Rond de 175 mensen verdronken, de rest werd opgepakt. De grensmarine beriep zich op het Recht der Nacheile, het recht van de achtervolging. Onder het mom van een reddingsmissie reisden ze de vluchtelingen achterna om ze op te pikken en arresteren.

De vluchtverhalen uit Berlijn zijn goed gedocumenteerd, maar dat geldt niet voor de verhalen van de Oostzeevluchtelingen. Lutz Seiler is voor zijn boek op zoek gegaan naar de vergeten groep van verdronken Oostzeevluchtelingen. Hierbij kreeg hij hulp van de Deense journalist en auteur Jesper Clemmensen, die al eerder een boek schreef over dit onderwerp. De lichamen die in Denemarken aanspoelden of werden opgevist door vissers werden na een tussenstop in het Forensisch Instituut begraven op de plaats waar ze werden gevonden. Klaar voor de vergetelheid. Het verhaal van Hiddensee roept de beelden op van het verdronken vluchtelingetje Aylan, die onlangs de hele wereld overgingen en de vluchtelingencrisis een persoonlijk gezicht gaven. Een gezicht dat de Oostzeevluchtelingen nooit hebben gehad. Kruso van Lutz Seiler is een waardig eerbetoon aan een groep vluchtelingen en slachtoffers die in de toekomst hopelijk meer aandacht zal krijgen.

Geef een reactie