De dissidenten – Wat gebeurde er met de burgerrechtenactivisten van de DDR?
Maandag 21 oktober zal op RBB om 23.35 uur de film ‘Die Andersdenkenden – Was aus DDR-Bürgerrechtlern wurde’ van Lutz Pehnert uitgezonden worden. Hierin vertellen vijf burgerrechtenactivisten over hun weg naar de DDR-oppositie, hun revolutionaire ontwaken in de herfst van ’89 en hun politieke carrière in de afgelopen 35 jaar. De documentaire zal na de uitzending beschikbaar zijn in de ARD Mediathek.
Frank Richter, Petra Lux, Matthias Platzeck, Katrin Göring-Eckardt en Antje Hermenau behoorden niet tot de leidende oppositieleden die zich verzetten tegen de machtsverhoudingen in de DDR. Maar de aanzwellende burgerbeweging sleurde hen mee in de stroom van de geschiedenis. In de Vreedzame Revolutie vonden ze hun eigen missie voor verandering, sloten ze zich aan bij initiatieven en basisgroepen en werden ze burgerrechtenactivisten. Hun doel: een andere, betere DDR.
De val van de Berlijnse Muur veranderde echter abrupt de vooruitzichten van de democratische beweging. Het doel van een hervormde DDR werd verdrongen door het verlangen naar hereniging. Uiterlijk ten tijde van de eerste vrije Volkskammerverkiezingen in maart 1990 moesten burgerrechtenactivisten zich bitter realiseren dat de wil van het volk leidde tot Duitse eenheid.
Voor de meeste burgerrechtenactivisten eindigde het avontuur van de revolutie met de hereniging. Ze keerden terug naar hun beroep. Voor anderen was de Vreedzame Revolutie het begin van hun politieke activiteit, waaraan ze tot op de dag van vandaag trouw zijn gebleven, of ze nu in de regering zitten, in de oppositie of in de oppositie tegen de politieke hoofdstroom. Katrin Göring-Eckardt, Antje Hermenau en Matthias Platzeck brachten de vreedzame revolutie in de dagelijkse politiek van de Bondsrepubliek Duitsland. Antje Hermenau zat voor Bündnis90/Die Grünen in het Saksische deelstaatparlement en in de Bondsdag, Matthias Platzeck werd minister van Milieu en uiteindelijk minister-president van de deelstaat Brandenburg. Katrin Göring-Eckardt begon haar politieke carrière in ‘Demokratischer Aufbruch’ en ‘Demokratie Jetzt’, wat haar in 1998 naar Bündnis90/Die Grünen en de Bondsdag bracht. Als vicevoorzitter van de Duitse Bondsdag is ze bijna de enige persoon in het huidige parlement die uit de ervaringen van de burgerrechtenbeweging van 1989 komt. Antje Hermenau verliet na 25 jaar lidmaatschap teleurgesteld Bündnis90/Die Grünen in 2015. Ze werkt nu als zakelijk en politiek adviseur.
Vijfendertig jaar na de vreedzame revolutie in de DDR bevindt Duitsland zich opnieuw in een situatie van onrust. Veel Oost-Duitsers hebben het vertrouwen in de parlementaire democratie en de traditionele partijen verloren. Het bewijs van hun afwijzing is hun steun voor de AfD. Antje Hermenau gelooft dat het toenemende onbehagen over de democratie in Oost-Duitsland niet kan worden tegengegaan door het dogmatisme en de brandmuren van de gevestigde partijen.
Toen Frank Richter in 2014 als directeur van het Saksische Staatscentrum voor Politieke Opvoeding de dialoog aanging met PEGIDA-aanhangers, werd hij zwaar bekritiseerd als een PEGIDA-apologeet. Nu, als lid van het deelstaatparlement van de SPD, voert hij een Sisypheïsche strijd tegen de opkomst van de AfD.
‘Vrijheid is ook altijd de vrijheid van andersdenkenden’ – de zin van Rosa Luxemburg werd het leidmotief van de burgerrechtenactivisten tegen de machtsstructuren in de DDR. De oppositie in de DDR was nooit homogeen, en in 1989 was ze alleen verenigd in haar verlangen naar democratie. Er waren linkse en rechtse burgerrechtenactivisten. Met de komst van het partijenstelsel van de Bondsrepubliek splitsten de wegen van de burgerrechtenactivisten zich naar links en naar rechts. En ook naar uiterst rechts. Vera Lengsfeld, een van de prominente figuren van de burgerrechtenbeweging, verliet Bündnis90/Die Grünen in 1996 uit protest tegen hun “gezellige koers” met de PDS. Ze sloot zich aan bij de CDU, die ze in 2023 verliet vanwege het migratiebeleid. Ze vindt het partijstelsel achterhaald en spreekt zich uit tegen een politieke mainstream die ze onbetrouwbaar vindt.
Foto: Facebook Katrin Göring-Eckardt