Muziek die de grens overstak
Hoewel de DDR een streng gecontroleerd medialandschap kende, vond muziek uit het Westen toch haar weg naar binnen. Soms via familie in de Bondsrepubliek, die een cassette met de nieuwste hits opstuurde. Soms via radio-opnames van Westzenders, waar jongeren met ingehouden adem wachtten tot dat ene nummer eindelijk werd gedraaid.

Depeche Mode, Queen, Pink Floyd, AC/DC, Dire Straits, Modern Talking – het waren namen die in Oost-Duitse jeugdkamers net zo bekend waren als in het Westen. Niet alles was verboden: het label AMIGA bracht af en toe internationale muziek uit. Maar de vertraging was groot. Tegen de tijd dat een album officieel verscheen, waren de jongeren al lang voorzien via kopieën.

Kopiëren als cultuur
Het kopiëren van cassettes was een dagelijks ritueel. Twee recorders, een beetje geduld – en een nieuwe kopie was geboren. De geluidskwaliteit ging bij elke generatie achteruit, maar dat was bijzaak. Het ging om toegang, om het delen van iets dat schaars was.

Elke cassette werd een persoonlijk kunstwerk. Tracklists met balpen, zelfgemaakte covers, uitgeknipte foto’s uit Bravo of andere tijdschriften. Geen twee bandjes waren hetzelfde. Ze waren tastbare herinneringen aan een tijd waarin creativiteit de beperkingen moest overwinnen.

De magie van de radio
Het spannendste moment was het opnemen van de radio. Jongeren zaten uren klaar met de vinger op de opnameknop. De frustratie was groot wanneer een presentator door het intro heen praatte, maar vaak was het de enige manier om een geliefd nummer te bemachtigen.

Muziek als sociale lijm
Cassettes reisden van hand tot hand, van schoolplein tot huiskamer. Ze werden geruild, uitgeleend, opnieuw gekopieerd. Muziek verspreidde zich sneller via deze informele netwerken dan via de officiële winkels. Een cassette was een sociaal object – een symbool van verbondenheid en gedeelde nieuwsgierigheid.

Na de eenwording
Met de Duitse eenheid veranderde alles. Platenzaken vulden zich met internationale albums, en de noodzaak van kopiëren verdween. Maar de herinnering bleef. Wie vandaag een oude BASF-, TDK- of SONY-cassette vindt, voelt meteen die tijd terugkomen waarin muziek niet werd gestreamd, maar werd veroverd – stukje voor stukje, bandje voor bandje.

Het bericht De cassette die grenzen doorbrak – Hoe muziek in de DDR onder de radar reisde verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Een concert op gehoorsafstand van de Muur
Op 19 juni 1988 betrad Michael Jackson het podium op de Platz der Republik, pal naast het Reichstagsgebouw en op slechts enkele tientallen meters van de Berlijnse Muur. Voor duizenden inwoners van Oost-Berlijn bood dat een unieke kans: wie niet naar het Westen kon, hoopte het concert in elk geval te kunnen hóren.

Jackson stond niet alleen. In de dagen ervoor traden ook Pink Floyd (16 juni) en Duitse artiesten als Nina Hagen, Rio Reiser en Udo Lindenberg (18 juni) op dezelfde locatie op. De reeks trok massaal publiek — en de aandacht van de Oost-Duitse veiligheidsdiensten.

Stasi vreest nieuwe onrust
De Stasi hield de situatie nauwlettend in de gaten. Een jaar eerder waren bij concerten van Eurythmics en Genesis rellen ontstaan aan de oostkant van het Brandenburger Tor. Jongeren hadden zich verzameld om de muziek te horen en riepen leuzen als “Die Mauer muss weg!” en “Russen raus!”. De Volkspolizei greep toen hard in.

Om herhaling te voorkomen onderzocht de Auswertungs- und Kontrollgruppe (AKG) van de Stasi wekenlang mogelijke “feindlich-negative Aktivitäten”. In scholen en jeugdclubs hoorden informanten dat jongeren van plan waren naar Unter den Linden te trekken om Jacksons optreden op te vangen. De Stasi verwachtte vooral “muziekinteressierte Personen”, maar hield rekening met provocateurs. Tijdens het concert zouden agenten in burger worden ingezet om de situatie te controleren.

De nep-Michael Jackson bij Checkpoint Charlie
Een dag voor het concert ontstond onverwachte opschudding. Bij Checkpoint Charlie verscheen een man met hoed en zonnebril, begeleid door een cameraploeg. Omstanders — én de Stasi — waren ervan overtuigd dat het Michael Jackson was. De vermeende superster schudde handen van Amerikaanse militairen en trok een menigte van zo’n honderd nieuwsgierigen.

Pas later bleek dat de Stasi zich had laten misleiden. De man was niet Jackson, maar de Zuid-Afrikaanse dubbelganger Faisal St. Anthony, die voor een satirisch item van het Sat.1-programma Hallo Berlin door de stad werd gestuurd.

De avond waarop de Muur trilde
Op 19 juni speelde Michael Jackson voor bijna 50.000 bezoekers in West-Berlijn. Hij bracht klassiekers als Thriller, Billie Jean en Beat It, maar ook nummers uit zijn tijd bij de Jackson Five.

De DDR probeerde het evenement te neutraliseren met een eigen “tegenconcert” in Weißensee, waar Bryan Adams en Heinz Rudolf Kunze optraden. Met succes: ongeveer 100.000 mensen bezochten het Oost-Berlijnse evenement. Toch verzamelden zich tussen de 3.000 en 5.000 jongeren bij het Brandenburger Tor om Jacksons optreden te beluisteren.

Botsingen met westerse cameraploegen
West-Duitse tv-teams van ARD en ZDF wilden verslag doen van de Oost-Duitse jongeren die naar westerse muziek luisterden. Dat was voor de Stasi onacceptabel. Agenten in burger vielen de cameraploegen aan en vernielden apparatuur. Tegelijkertijd werden groepen jongeren uiteengedreven en minstens 17 mensen gearresteerd.

Sommige fans probeerden de journalisten te beschermen. De ARD zond later beelden van de confrontaties uit in de Tagesthemen.

De volgende dag diende de West-Duitse regering een officieel protest in. De DDR ontkende echter elke vorm van geweld tegen journalisten.

De Stasi herschrijft de werkelijkheid
In een intern rapport stelde de Stasi dat de westerse journalisten “bewusst aggressiv” hadden gehandeld en probeerden “feindlich-negative Kräfte” te activeren. De eigen medewerkers zouden “sachlich und besonnen” hebben opgetreden. Van geweld zou “in keiner Phase” sprake zijn geweest — een conclusie die haaks stond op de tv-beelden die inmiddels in de Bondsrepubliek waren uitgezonden.

Een zomer die de kloof hoorbaar maakte
De Rockzomer van 1988 liet zien hoe muziek de scheidslijn tussen Oost en West kon doorbreken — en hoe nerveus de DDR-leiding werd wanneer jongeren zich door westerse cultuur lieten inspireren. Terwijl Michael Jackson op het podium stond, werd aan de andere kant van de Muur duidelijk dat de roep om vrijheid niet langer te dempen was.

Het bericht Michael Jackson aan de Muur: hoe de Rockzomer van 1988 Oost en West in beroering bracht verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Een lied dat de DDR op scherp zette
Met ‘Sonderzug nach Pankow’ had Lindenberg begin 1983 de DDR-top al geprovoceerd. In het nummer fantaseert hij over een treinreis naar Oost-Berlijn om daar op te treden. De ironie werd in de DDR niet gewaardeerd: het lied werd verboden en wie het draaide, riskeerde een boete. De Stasi maakte zelfs een juridische analyse van de tekst, een zeldzame maatregel voor een popsong.

De vredesbeweging als politiek strijdtoneel
In 1983 probeerde de DDR de West-Europese vredesbeweging voor haar eigen boodschap te winnen. Voor het FDJ-vredesfestival in Oost-Berlijn was de komst van Harry Belafonte gepland. Zijn manager stelde echter een voorwaarde: Belafonte komt alleen als ook Lindenberg mag optreden. Met tegenzin gaf de DDR toe – onder één strikte afspraak: Sonderzug nach Pankow bleef verboden.

Een concert onder volledige controle
Vanaf dat moment zette de Stasi alles op alles om het evenement te beheersen. Alleen geselecteerde FDJ-leden kregen toegang tot kaarten. In totaal werden meer dan 400 Stasi‑medewerkers ingezet om “negatief-vijandige handelingen” te voorkomen. Het centrum van Oost-Berlijn werd extra bewaakt, S‑Bahn-stations stonden onder toezicht en er waren speciale punten ingericht voor snelle arrestaties.

De Stasi hield niet alleen het publiek in de gaten. Lindenbergs aankomst aan de grens werd gefotografeerd, journalisten werden gevolgd en zelfs in de directe omgeving van de artiest had de geheime dienst een informant geplaatst.

Fans juichen, Stasi noteert
Tegen de afspraken in verscheen Lindenberg bij de artiesteningang om zijn fans te begroeten. De enthousiaste reacties werden door de Stasi nauwkeurig geregistreerd. Voor sommige fans liep de dag slecht af: onder hen de fotograaf Nikolaus Becker, die werd opgepakt en later in de Stasi‑dossiers terugkeerde met zijn verslag van de arrestatie.

Lees ook: Hoe de Stasi Udo Lindenberg volgde

Een tournee die nooit kwam – en een die wél kwam
Een jaar later had Lindenberg een DDR‑tournee moeten maken, maar interne conflicten binnen de cultuursector leidden tot afgelasting. Pas in 1990, na de val van de Muur, kon hij eindelijk door de DDR reizen. In steden als Leipzig, Magdeburg en Rostock werd hij ontvangen zoals hij het zich in 1983 al had voorgesteld: door een uitzinnige menigte.

Het Bundesarchiv heeft een gratis publicatie gemaakt. Die is hier te downloaden.

Foto: BStU, MfS, ZOS, Nr. 1826, Bl. 62, Bild 10

Het bericht Udo Lindenberg in Oost-Berlijn: hoe een optreden van 15 minuten de Stasi in hoogste staat van paraatheid bracht verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Een vroege vastberadenheid
Pfund wist al jong wat ze wilde. In 1987, vlak voor haar eerste optreden als chefdirigent van de Neubrandenburger Philharmonie, zei de toen 32‑jarige in een interview: “Als je met duidelijke ideeën voor het orkest staat, word je geaccepteerd.” De musici hadden haar zelf gekozen – en ze zouden haar negen jaar lang als hun chefdirigent behouden.

De eerste vrouwelijke chefdirigent van de DDR
In een tijd waarin dirigeren nog sterker dan nu als mannenberoep gold, schreef Pfund geschiedenis: in 1987 werd zij de eerste vrouw die in de DDR tot chefdirigent werd benoemd. De media reageerden destijds opvallend nuchter. “Een vrouw als dirigent – niet ongewoon, maar ook niet de regel,” noteerde de krant Freie Erde.

Voor haar debuutconcert koos ze naast Mendelssohn en Mozart ook een werk van de moderne DDR‑componist Siegfried Matthus. Ondanks de uitdagende programmering werd het optreden beloond met langdurig applaus.

Een carrière gebouwd op DDR‑discipline
Pfund werd in 1955 in Dresden geboren, als dochter van een muzikant en een solodanseres. Vanaf haar achtste kreeg ze pianoles, maar ook tekenen, talen en natuurwetenschappen trokken haar aandacht. Op de middelbare school dirigeerde ze al amateurkoren.

Tussen 1974 en 1979 studeerde ze aan de Dresdner Musikhochschule. Haar belangrijkste mentor was de gerenommeerde Generalmusikdirektor Rudolf Neuhaus, die zijn studenten vroeg in de praktijk liet meedraaien. Pfund werkte tijdens haar studie al als repetitor en assistent-dirigent en stond toen voor het eerst voor een groot orkest.

Na haar afstuderen volgden functies in Stendal en Dessau, waar ze als eerste kapelmeesterin werkte.

Ontmoeting met Leonard Bernstein
Een van de hoogtepunten uit haar vroege carrière was haar deelname aan het Tanglewood Music Festival in de zomer van 1987. Daar stond ze naast niemand minder dan Leonard Bernstein op het podium om Haydns Symfonie nr. 102 te dirigeren. Ook Kurt Masur en Seiji Ozawa rekent ze tot haar grote inspiratiebronnen.

De opbouw van de Neubrandenburger Konzertkirche
Pfunds naam is nauw verbonden met de transformatie van de Marienkirche in Neubrandenburg tot de huidige Konzertkirche. Eind jaren tachtig organiseerde ze de eerste benefietconcerten in de toen nog ruïneuze kerk – zonder vloer, verwarming of stoelen. Toch stonden de bezoekers massaal in de koude hal. “Het was een tijd vol energie en optimisme,” zegt ze nu.

Liefde tussen puin en partituren
Tijdens de Duitse hereniging moest de Philharmonie een nieuwe juridische structuur krijgen. Pfund zocht advies bij een accountantskantoor en ontmoette daar de jonge belastingadviseur Christian Schwandt. “Ik was meteen verliefd,” vertelt ze. Het stel trouwde snel en kreeg begin jaren negentig twee kinderen.

Schwandt maakte later carrière als theaterdirecteur in Neubrandenburg, Lübeck en uiteindelijk Schwerin.

Een indrukwekkende loopbaan
Na haar vertrek uit Neubrandenburg in 1996 volgden onder meer:

Generalmusikdirektorin van de Bergischen Symphoniker (1998–2009)

Operndirecteur in Neustrelitz (2009–2013)

Docent aan de Musikhochschule Lübeck

In totaal dirigeerde ze 70 van de 130 Duitse beroepsorkesten, gaf ze bijna 1400 concerten en leidde ze 65 muziekproducties.

De band met Neubrandenburg bleef altijd bestaan. Solocellist Reinhard Bellmann noemt haar “altijd goed voorbereid en altijd goed gehumeurd”. Volgens hem is het mede aan haar te danken dat de Philharmonie vandaag nog bestaat.

Jubileumconcert in Lübeck
Op 9 mei dirigeert Pfund in het Theater Lübeck een jubileumconcert met werken van Haydn, Brahms en Bernstein. Van een afscheid wil ze niets weten. “Ik dirigeer nog steeds met veel plezier. We zien wel wat de toekomst brengt.”

Het bericht Romely Pfund viert 50 jaar op het podium: een pionier die de Duitse muziekwereld blijvend veranderde verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

In de jaren ‘80 van de vorige eeuw fascineerde heavy metal jongeren over de hele wereld. Terwijl bands als Metallica en Iron Maiden de podia in het Westen veroverden, ontwikkelde zich in het decennium voor de val van de Berlijnse Muur en de hereniging een even energieke heavy metalscene in de DDR, die zich op het Westen oriënteerde en door het SED-regime met argusogen werd bekeken.

De tentoonstelling ‘Heavy Metal in de DDR’ werpt een blik op het dagelijks leven van fans en bands: leren jassen en armbanden met studs, gitaren en platen vertellen over muziek en jeugdcultuur in de DDR in de jaren 1980. Hedendaagse getuigen brengen de verhalen tot leven.

De cohesie van de heavy metalscene, bijvoorbeeld tijdens concerten, is net zo goed een onderwerp als de uitdagingen waarmee de tamelijk apolitieke ‘metalheads’ werden geconfronteerd in de omgang met het SED-regime. Intimidatie en bewaking door de Stasi maakten deel uit van het dagelijks leven. Met het toenemende succes van bands en radioprogramma’s zoals ‘Tendenz Hard bis Heavy’ op de jongerenzender DT64, werd heavy metal echter steeds meer getolereerd en kreeg de scene meer vrijheid.

Wat gebeurde er met de scene na 1989/90? En wat is er overgebleven van heavy metal in de DDR? De tentoonstelling werpt een blik op het dagelijks leven in Oost-Duitsland in de jaren 1990 en 2000 en volgt de heavy metalscene door omwentelingen, extremen en revitalisering tot op de dag van vandaag.

De entree in Museum ‘In der Kulturbrauerei’ is gratis.

Foto: Stiftung Haus der Geschichte | Stephan Klonk

Het bericht Tentoonstelling ‘Heavy Metal in de DDR’ verlengd verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De tentoonstelling ‘Heavy Metal in de DDR’ werpt een blik op het dagelijks leven van fans en bands: leren jassen en armbanden met studs, gitaren en platen vertellen over de muziek- en jeugdcultuur in de DDR in de jaren tachtig. Hedendaagse getuigen brengen de verhalen tot leven.

Inzichten
De samenhang van de heavy metal-scene, bijvoorbeeld tijdens concerten, was net zo goed een onderwerp als de uitdagingen waarmee de nogal apolitieke ‘metallers’ werden geconfronteerd in de omgang met het SED-regime. Intimidatie en toezicht door de Stasi maakten deel uit van het dagelijks leven. Met het toenemende succes van bands en radioshows als ‘Tendenz Hard bis Heavy’ op de jeugdzender DT64 werd heavy metal echter steeds meer getolereerd en kreeg de scene meer vrijheid.

Wat gebeurde er met de scène na 1989/90? En wat bleef er over van heavy metal in de DDR? De tentoonstelling opent een blik op het dagelijkse leven in Oost-Duitsland in de jaren negentig en 2000 en volgt de heavy metal-scene via omwentelingen, extremen en heropleving tot nu.

De tentoonstelling ‘Heavy metal in de DDR’ is te zien in Museum in der Kulturbrauerei in Berlijn van 19 maart 2024 tot en met 9 februari 2025.

Het bericht Tentoonstelling ‘Heavy Metal in de DDR’ verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Hij haatte haar. Dat is tenminste wat hij zei. ‘Ze waren altijd bij me in de buurt,’ meende Stefan Diestelmann , ‘maar ik heb nooit geweten wie het waren.’ Pas later, toen de DDR al was vertrokken en zijn carrière geruïneerd was, zag hij de lijst met Inofficielle Mitarbeiter (IM), die hem bespioneerden. Alle namen. Alle bekenden. De vrienden. Hij wilde niemand noemen, geen enkele. “Te veel eer.”

Stefan Diestelmann woonde er al in het 20e jaar na zijn grote bekendheid. Een nieuw leven, zei hij. De plaatselijke slagersvrouw verkocht de cd’s die hij af en toe voor zichzelf opnam. ‘Je maakt goede muziek,’ had ze haar buren geprezen, ‘die kunnen we in de winkel zetten.’ Diestelmann wist niet zeker of hij dat wel wilde. Maar de man die ooit een van de beroemdste Duitse bluesmuzikanten was, was nooit vrij van ijdelheden. “De cd’s waren in korte tijd allemaal weg”, zei hij blij.

Na zijn ontsnapping woonde Diestelmann bij de voormalige Lindenberg-pianist Gottfried Böttger
Ze bestaan ​​nog steeds, de oude fans die hij dacht achtergelaten te hebben toen hij al zijn bruggen verbrandde. De ontsnapping naar het Westen was daar gewoon een heel weinig spectaculair verblijf. Na een concert keerde Diestelmann simpelweg niet terug naar de DDR. Aanvankelijk woonde hij samen met zijn oude vriend en collega-muzikant, de voormalige Lindenberg-pianist Gottfried Böttger. Daarna verhuisde hij naar Unterpfaffenhofen, naar het huis van producer Ralph Siegel. Maar hij “vertelde hem niet van tevoren wat voor onzin ik voor hem moest schrijven.” Uiteindelijk ging Stefan Diestelmann daar gewoon niet meer heen. Nergens. “Op een dag verdween hij”, herinnert Gottfried Böttger zich, “we hebben nooit meer iets van hem gehoord.”

Voor iemand als Diestelmann, die bekendheid en aandacht genoot, was het een verwarrende beslissing. Maar de Stasi-dossiers van de Münchenaar die nu zijn opgedoken onthullen hoe iemands levensverhaal kan ontsporen. Jarenlang voerde de staatsveiligheid de operationele identiteitscontrole ‘Diestel’ uit onder dossiernummer XV/7032/81. Twee mappen vol beschuldigingen, vol verraad, vol dagvaardingsprotocollen, concertrecensies en vol plannen om een ​​vrij rondzwevende artistieke ziel te redden van de verleidingen van de klassenvijand.

Voor Diestelmann luid en vrolijk van buiten, maar van binnen een man die geschokt is door jeugddemonen, een nachtmerrie. Toen hij 13 was, sleepte zijn vader, de Defa-acteur Jochen Diestelmann, hem tegen zijn wil naar de DDR. Diestelmann senior speelde destijds voor Konrad Wolf en Frank Beyer, een kleine ster aan wie de DDR een ultimatum stelde nadat de muur was gebouwd. Iedereen die in het Oosten werkt, moet in het Oosten wonen. “Toen was het een kwestie van knallen,” zei Stefan Diestelmann, “op weg naar het Oosten.”

Hier is kleine Stefan een paria die gepest wordt. ‘Ik heb Beieren gestudeerd,’ zei hij, ‘en ik wist welke onzin ze ons op school vertelden.’ Tien mark brood in het Westen? Boter vijf?

Noch docenten, noch studenten zoals Stefan Diestelmann
Wanneer leraren klassenstrijd in hun lessen proberen op te nemen, komt de kleine Wessi tussenbeide. “Onzin”, roept Diestelmann vervolgens. Niet alleen zijn klasgenoten hebben een hekel aan hem, maar ook de leraren. Dat maakt hem sterk. “Vader sloeg, moeder sloeg, ik moest lederhosen dragen en mocht alleen luisteren naar de muziek die ze mij lieten horen.” Pater Diestelmann plaatste speciaal een luidspreker in de juniorenkamer, die hij van buitenaf voedde. “Er was jazz en blues”, zegt Diestelmann, die liever naar de Stones en Beatles had geluisterd. “Maar dat was vieze muziek, mest, dat mag niet.”

Diestelmann and the Blues, later een droomkoppel, hier een gearrangeerd huwelijk. Hij mag blues spelen, vader staat het toe. En kleine Stefan begint van hem te houden. “Het ritme windde me op”, beschrijft hij later, “het werd allemaal zo vrij de wereld ingezongen.” Diestelmann heeft een F in muziek, maar hij speelt BB King en Muddy Waters op de gitaar die zijn ouders hem gaven. Zonder lessen. Hij kan het gewoon. Met de gitaar is hij nu iemand. Als hij zingt, krijgt hij bewondering. Een gevoel van opwinding dat Diestelmann de rest van zijn leven zal nastreven: in het middelpunt van de belangstelling staan, degene zijn waar iedereen naar opkijkt.

Voor zo iemand is het Oosten te klein. De sterren die hij bewondert en waarmee hij ooit wil spelen, staan ​​op het podium in het Westen. ‘Ik wilde gewoon daarheen, terug naar huis,’ zei hij. Voorzichtige vragen over ontsnappingsmogelijkheden eindigen in een ramp. Diestelmann wordt naar een hervormingscentrum in de buurt van Regis-Breitingen gestuurd omdat hij de Republiek ontvlucht is. ‘Ik heb drie jaar gediend,’ beweerde hij later altijd.

Diestelmann ziet zichzelf als een overlevende, ontdaan van alle illusies. “Ik heb in de fruithandel gewerkt, eerst als onderkistenstapelaar, daarna als bovenkistenstapelaar.” Na zijn werk begint hij met het opnemen van liedjes. Hij speelt alleen voor zichzelf. Totdat de deurbel gaat en gitarist Axel Stammberger vraagt ​​of Diestelmann zin heeft om zich bij zijn band aan te sluiten. Diestelmann heeft het, maar hij heeft ook kriebels. “Het waren allemaal professionals”, dacht hij destijds en geloofde: “Ik kan mijn schrobvaardigheden niet bijhouden.”

Stefan Diestelmann wordt de frontman van Vai Hu
Maar mijn collega’s zijn er dol op. Stefan Diestelmann wordt de frontman van Vai Hu, hij viert successen en voelt wat hij kan zijn. Als hij voelt dat er meer mogelijk is, richt hij zijn eigen bedrijf op. Zijn eerste soloplaat verslaat alle records. 2.000 exemplaren worden 250.000. De zalen zitten vol. Hij krijgt een beroepslicentie “vanwege zijn populariteit”. De tweede LP “Hofmusik” is een triomf. Diestelmann wordt de koning van de blues in de DDR, een bebaarde, langharige goeroe die wordt gevolgd door honderden fans. Hij geeft ze iets dat zo zeldzaam is in de post-Biermann-DDR, waar alleen kunstenaars te vinden zijn die loyaal zijn aan het systeem en het land hebben verlaten. ‘Ik maakte mijn grappen,’ zegt hij, ‘en maakte grapjes over de hoge pieten.’

De Stasi staat al snel altijd achterin de zaal en maakt aantekeningen. Zoals Diestelmann Brecht citeerde tijdens een concert op 17 juni toen hij zei dat de regering een nieuw volk kon kiezen. De manier waarop hij klaagt over zijn kapotte telefoon. En vraag me af of hij binnenkort naar het Westen wordt verdreven.

Geen goed rolmodel voor jongeren. De IM’s “Wolfgang Schubert”, “Weiß” en “Jazz” observeren hem, de Stasi-officieren Gerold en Häbler luisteren naar opnames van zijn concerten. “Elke maandag moest ik op het ministerie verschijnen om iets wat ik zei te rechtvaardigen.” Diestelmann is geen dissident. Hij is gewoon koppig. Wat hij gelooft is de waarheid. Het maakt hem niet uit wat anderen zeggen. Hij verdient meer geld dan hij kan uitgeven. Hij speelt tot wel 370 concerten per jaar, “soms vier op één dag”, aldus de blueskoning. Zijn liedjes zijn geen hits. Maar elke DDR-lifter probeert het op zijn mondharmonica te spelen.

Twijfelachtige positie over vragen over het leven in de DDR
Het is erg dat de man ‘een uiterst twijfelachtig standpunt inneemt over levensvragen in de DDR’, zoals een haastige informant meldt na een concert in Salzwedel. Er is ook een IM in Dresden die Diestelmann ervan beschuldigt “jongeren virtueel te vragen een gemakkelijke levensstijl te leiden.” De Stasi noemt hem nu een staatsvijand. “Er kan worden ingeschat dat de persoonlijkheid van D. in zijn jongere jaren al negatieve kenmerken vertoonde.”

Daarbij komen nog zijn ‘politiek dubbelzinnige houding’ en zijn contacten met West-Duitsers. Hij smokkelde Gottfried Böttger, de pianist van Udo Lindenberg, naar een van zijn concerten als muzikant. En Duitse politici en ARD-reporters bezochten zijn appartement en ’s avonds zijn er altijd wilde sessies met de Amerikaanse mondharmonica Phil Wiggins en blueslegende Louisiana Red.

Prestatieverboden regenen omdat Diestelmann “jongeren aantrekt die de orde en veiligheid in gevaar brengen”, schrijft de Stasi. De bluesman is woedend, hij maakt ruzie met organisatoren, klaagt en bedreigt de westerse televisie. Dan laat de DDR zich uitspreken: achter de schermen is er een deal gaande.

Verschijning in de NDR-talkshow
De non-conformistische zanger belooft zijn tong in toom te houden. En in ruil voor deze terugkeer naar het pad van de socialistische deugd biedt de staat hem het vooruitzicht binnenkort in het Westen te kunnen verschijnen. Diestelmann geeft toe. ‘Ik dacht altijd dat spelen in het Westen iets was dat je verdiende omdat je goed was,’ zei hij. ‘Ze maakten je duidelijk dat ze het uitdeelden als een prijs.’

Als het erop lijkt dat ze hem hebben gereïntegreerd, is hij mentaal al vertrokken. Nu krijgt hij het paspoort waar hij naar verlangde, nu krijgt hij westerse afspraken waar hij van geniet. In een NDR-talkshow draagt ​​Diestelmann een rode tuinbroek terwijl hij zijn Boogie Woogie speelt met Gottfried Böttger. “Je moet nog aan de kledingkast werken”, zegt iemand van het station na afloop tegen hem.

Diestelmann is er klaar voor. Hij wil geen Ossi meer zijn, hij wil af van de schaduw van de Stasi. “Ik wilde me niet langer zorgen maken over wanneer ze mijn toestemming om weer naar het Westen te reizen zouden intrekken.” Hij vertelt het aan niemand vóór een festival in het Westen. Hij blijft daar gewoon. De Stasi start een klopjacht op hem. Maar ze stopte er even later mee omdat inmiddels bekend was dat de persoon die ze zocht zich niet meer in de DDR bevond.

Stefan Diestelmann heeft zichzelf ontworteld. De blues kunnen daar helemaal niet zo goed tegen. De eerste paar jaar hing hij nog steeds rond, hoopvol en met vrienden. “Ik wist dat ik op een ander niveau verder moest”, zei hij, “maar ik twijfelde er niet aan dat ik verder kon.” Het Westen bood hem cafés aan in plaats van concertzalen. Hij was het voorprogramma in plaats van de hoofdpersoon. Hij was vrij, maar de jaren in de schaduw van de Stasi hadden hem niet vrijer gemaakt. Diestelmann gaf het op. Hij richtte een bedrijf op en maakte reclamefilms voor hotels. Hij maakte een grapje. Geen muziek meer. Zijn kijk op zijn ex-collega’s is destijds akelig: ze gingen allemaal door en hadden geen waardigheid om op te geven, zegt hij: “Ook al was het lange tijd nodig.”

Stefan Diestelmann overlijdt op een dag in maart 2007. Zijn arts, die tevens buurman en laatste vriend was, vraagt ​​respect voor de wens van de dode man dat niet bekend mag worden waaraan hij stierf of waar de King of the Blues begraven lag .

Het bericht DDR-Blues King stierf eenzaam in het Westen verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De twee hoofdrolspelers, de schrijver Helmut Richter en de muzikant en componist Ulrich ‘Ed’ Swillms, aan wie we deze rockballad te danken hebben, zijn niet meer bij ons. Ze stierven respectievelijk op 3 november 2019 en 27 juni 2023. Maar het unieke verhaal en de emotionele herinneringen aan dit lied, dat in 30 talen is vertaald en door meer dan 100 artiesten is gezongen, gaat tot op de dag van vandaag door. Het verhaal van het lied getuigt ook van de tegenstellingen en conflicten waarmee DDR-artiesten te maken kregen.

In het voorjaar van 1967 ontving de freelance journalist en schrijver Helmut Richter, die al drie jaar werkte, een uitnodiging in het Ernst Thälmann Huis in Leipzig, het hoofdkantoor van de FDGB. Daar overhandigde de cultuursecretaris hem een ​​contract voor een opdrachtwerk. Het doel is: literaire ondersteuning van de werkzaamheden op de grote bouwplaats van de bruinkoolcentrale Thierbach. De bouw ervan is een gezamenlijk project van de Raad voor Wederzijdse Economische Bijstand (CMEA), de tegenhanger van het Oostblok van de EEG, de huidige Europese Unie. De bouwers van de energiecentrales nemen de ‘schrijver’ enkele maanden in huis.

Helmut Richter: Hij schreef: ‘Über sieben Brücken musst du gehn’
Op basis van dit vertrouwen worden diverse rapporten opgesteld. Ze gaan over de samenwerking, het samenleven en de problemen van Poolse, Sovjet-, Hongaarse en Duitse arbeiders en ingenieurs op de bouwplaats en daarbuiten. Maar hij rapporteert ook over klachten. En hij schrijft over de jonge liefde tussen de Poolse brigadegeneraal Roman en een Duitse vrouw. Ze willen trouwen, maar de bruiloft mislukt. Deze aflevering gaat jaren later nog steeds over Richter.

Zijn beschrijvingen van het dagelijks leven en het naast elkaar bestaan ​​van verschillende nationaliteiten op de grote bouwplaats trekken onmiddellijk de aandacht. Lezingen worden uitgezonden op de radio. De FDGB Literatuurprijs, begiftigd met 15.000 DDR-marken, staat ter discussie. In 1969 werden de rapporten in een kleine paperback gepubliceerd door Mitteldeutschen-Verlag onder de titel Schnee auf dem Schornstein” (Sneeuw op de schoorsteen, red). Gepland als ‘focustitel’ ter ere van de 20ste verjaardag van de DDR. Oplagegrootte: 5.000 stuks. Het geel-zwarte boekje is overal te koop, ook in de boekwinkel in het Centraal Comité van de SED.

Van daaruit verschenen begin september 1969 plotseling donkere wolken. De reden: medewerkers van de afdeling werktuigbouwkunde en metallurgie vinden het boek inconsistent. Naar hun mening worden ‘gebeurtenissen rond de bouw van de Thierbach-energiecentrale in detail gerapporteerd zonder het niveau van vertrouwelijkheid te handhaven’ en worden problemen met de samenwerking tussen de CMEA-landen niet ‘naar waarheid’ beschreven. Bovendien zijn ze van mening dat er geen sprake is van ‘klassewaakzaamheid’ en dat staats- en economische functionarissen worden gekleineerd. De informatie wordt in eerste instantie verzonden naar de secretaris van het Centraal Comité voor Economische Zaken, Günter Mittag. Even later ontving Erich Honecker, die al de op een na machtigste man in het partijapparaat was, het ook.

Na een soms controversiële discussie kregen eind november 1969 de hardliners de overhand. Het boek zal uit de handel worden genomen. De 1.600 exemplaren die zich nog in het magazijn van de Leipzigse commissie en groothandel in boekhandel bevinden, zullen worden verpulverd. Het exemplaarexemplaar dat in de Duitse bibliotheek in Leipzig is opgeslagen, mag niet meer worden uitgeleend.

Voor Helmut Richter volgde een periode van grote teleurstelling. Op dat moment had Richter er geen idee van dat de bekritiseerde en verboden berichten de drijvende kracht zouden worden voor zijn grootste literaire werk en een Duitstalige rockballad. De ervaringen op de bouwplaats van Thierbach lieten hem nooit meer los. In 1975 werd het Duits-Poolse liefdesverhaal ‘Über sieben Brücken musst du gehn’ geschreven.

De kritiek op Richter blijft echter voortduren. Zijn arbeidersfiguren en realistische beschrijvingen van de geleefde vriendschap tussen de socialistische broederlanden worden als ‘problematisch’ beschouwd. Halverwege de jaren zeventig verslechterde het politieke klimaat in de DDR. De eerste 10.000 DDR-burgers dienen een verzoek in om het land te verlaten. De songwriter Wolf Biermann werd in 1976 geëxpatrieerd en even later verhuisde Manfred Krug naar de Bondsrepubliek Duitsland. De Volksrepubliek Polen daarentegen heeft een ander, meer kosmopolitisch uiterlijk. Op de markten worden Amerikaanse jeans verkocht, platen die in de DDR niet verkrijgbaar zijn en zelfs Amerikaanse GI-symbolen uit de Vietnamoorlog. Het politiek voorgeschreven idee van vriendschap wordt overschaduwd door de haast naar deze goederen.

Ed Swillms van Karat: Hoe het nummer is gecomponeerd
De televisieradio van de DDR kreeg daarom de opdracht om zo snel mogelijk een film te maken over het onderwerp vriendschap met het Poolse volk. In 1976 kocht hij onverwacht de rechten op Richters liefdesverhaal. De tot voor kort verguisde schrijver mocht het scenario voor de film schrijven met de hoofdpersonen Gitta Rebus, een Duitse chemisch laboratoriumtechnicus, en de Poolse bouwvakker Jerzy Roman. De locatie van de actie is de bruinkoolraffinaderij van Espenhain, in de film Zaspenhain genoemd, en de grote bouwplaats in Thierbach. Het lot van de Poolse dwangarbeiders die tijdens de Tweede Wereldoorlog in deze regio hebben geleden, en de naweeën van een Duits-Poolse liefdesrelatie in het heden zijn met elkaar verbonden.

De film is opgenomen in Hagenwerder bij Görlitz, Pößneck in Thüringen en in Borna bij Leipzig. De film is geregisseerd door Hans Werner. Het is zijn eerste film. Tot nu toe werkte hij als regieassistent van de succesvolle regisseur Lothar Bellag (‘Daniel Druskat’). Hij was ‘niet bijzonder enthousiast’ over deze film en meldde zich ziek. Ondanks de vele onopgeloste problemen profiteert Werner van deze kans. Hij heeft meteen een grote ‘bouwplaats’: er is nog geen filmmuziek. Veel van de destijds populaire componisten werden gevraagd. Maar niemand had de tijd of het verlangen.

Werner brengt eindelijk de toetsenist en componist van de jonge rockband Karat, Ulrich ‘Ed’ Swillms, in gesprek. Het kost hem ongeveer 14 dagen om op het briljante idee te komen. Ten slotte wordt het geheel veroorzaakt door de prijs, 4.000 West Marks. Pas aan het einde van de opnames ontstond het idee om de film een ​​themalied te geven. De tekst “Je moet over zeven bruggen gaan” is bedoeld om het emotioneel te versterken. Richter staat voor deze uitdaging. Tot dan toe had hij nog nooit een tekst geschreven. De herinneringen aan zijn eigen lot helpen hem. Hij kwam in 1945 als vluchtelingenkind uit Tsjechië naar Duitsland.

Eind 1977 werd de rockballad onder ongunstige omstandigheden geproduceerd in een studio in Berlijn-Grünau. De zanger is Herbert Dreilich (overleden op 12 december 2004), de frontman van Karat. De demotape wordt overhandigd tijdens een bijeenkomst in het Interhotel Gera. Na het voor het eerst te hebben beluisterd, zegt Helmut Richter gekscherend: Dit wordt een wereldhit. Op de avond van 30 april 1978 werd de film voor het eerst uitgezonden op het eerste programma van de DDR-televisie. Het is volkomen verrassend dat de telefoons in Adlershof onmiddellijk na het verschijnen van de aftiteling heet worden. De bellers, onder wie 28 uit West-Berlijn en de Bondsrepubliek Duitsland, willen weten wanneer en waar de plaat met de titelsong te koop is.

Peter Maffay vraagt ​​toestemming voor een coverversie
Om dit te bereiken moeten enkele typische DDR-hindernissen worden overwonnen. De mening wordt geuit dat de teksten en de muziek te sentimenteel zijn en dat er titels zijn die de doelstellingen van het socialisme beter weerspiegelen . De invloedrijke schrijfster Gisela Steineckert is een van de prominente ondersteuners. Toen de plaat eindelijk werd gedrukt en op het punt stond in de verkoop te gaan, miste de drukkerij van Gotha de rode inkt voor de platenhoes. Ze was op pad gegaan vanwege het drukken van de vele posters voor 1 mei. In hetzelfde jaar won de groep Karat het lied op het Internationale Schlager Festival in Dresden. De DDR-autoriteiten verhinderden echter dat de film deelnam aan een gerenommeerd festival in Praag. De reden: actrice Barbara Adolf, die de moeder van Gitta Rebus speelde, verhuisde in hetzelfde jaar naar de Bondsrepubliek Duitsland. Toen de film werd goedgekeurd, gaf Karl-Eduard von Schnitzler (‘Der Schwarze Kanal’), die aanwezig was, commentaar op de zin van haar personage “Ik ga hier niet weg!” met de woorden: “Nu is ze waarschijnlijk van gedachten veranderd.”

Deze ideologische machtsspelletjes konden het succesverhaal van de titelsong niet beïnvloeden. In 1979 bracht Karat het album ‘About Seven Bridges’ uit, dat iets later in Duitsland werd uitgebracht onder de naam ‘Albatros’. In totaal bedroegen de verkoopcijfers in de daaropvolgende jaren in Oost en West bijna een miljoen. Toen Peter Maffay het nummer voor het eerst op de radio hoorde, was hij meteen enthousiast en probeerde hij in contact te komen met Karat. In 1980 ontmoette hij de groep tijdens een concert in Wiesbaden. Hij vraagt ​​haar toestemming om een ​​coverversie te maken. Karat is het daarmee eens en Maffay herschikt het nummer. De meest opvallende verandering zal de saxofoonsolo zijn. In deze versie wordt het nummer nog bekender. Van Maffay’s album “Revanche” worden meer dan twee miljoen exemplaren verkocht. Vanaf 1990 zongen Maffay en Karat het ook tijdens gezamenlijke optredens.

Wat grotendeels onbekend blijft, is dat de hoofdpersonen Gitta en Jerzy geen verzinsel zijn. Ze bestonden echt. Ze hadden allebei gewoon verschillende namen in de film en het liefdesverhaal waarop deze was gebaseerd. Ze werkten en woonden een aantal jaren in de industriële gemeenschap van Espenhain. In tegenstelling tot de film zijn ze allebei getrouwd en hebben ze samen een kind. Ze verhuizen later naar Hoyerswerda. De relatie houdt geen stand en hij keert na de scheiding terug naar zijn thuisland. Richter heeft alleen het verhaal verzonnen dat het personage Jerzy het kind is van Poolse dwangarbeiders die in Espenhain zijn geboren en wier vader daar is overleden.

Helmut Richter onderhield tot op hoge leeftijd vriendschappelijke banden met de mensen uit de steenkoolregio ten zuiden van Leipzig. Zijn grafsteen van Rochlitz-porfier op de Gohliser-begraafplaats in Leipzig draagt ​​de inscriptie Über sieben Brücken musst du gehn’. Een paar dagen voor Kerstmis 2023 presenteerde de Leipzigse schrijver Ralph Grüneberger Richters leven en werk aan het publiek in een zeer persoonlijk filmportret (‘Over zeven bruggen. Helmut Richter’).

Het bericht ‘Über sieben Brücken musst du gehn’: het waargebeurde verhaal achter de grootste hit van de DDR verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Veertig jaar na zijn legendarische eerste DDR-optreden in het Oost-Berlijnse Paleis van de Republiek onderstreepte zanger Udo Lindenberg (‘Sonderzug nach Pankow’, ‘Komet’) het belang van zijn Oost-Duitse fans voor hem.

“Dezelfde cultuur, dezelfde taal – en veel fans met goede smaak. Ik kon ze niet laten hangen”, vertelde de muzikant aan persbureau dpa in Berlijn. “Natuurlijk wilde ik concerten voor ze doen, ik wilde ze leren kennen.”

Na intensieve onderhandelingen kon de inmiddels 77-jarige met zijn paniekorkest op het zogenaamde Vredesfestival van de Vrije Duitse Jeugd (FDJ) op 25 oktober 1983 enkele liederen uitvoeren.

“Natuurlijk moest ik proberen daar binnen te komen via de officiële autoriteiten”, aldus Lindenberg. “Het zou een hele rondleiding door de stadions worden, toen had ik het contract al op zak.” De oorspronkelijk afgesproken tournee door Oost-Duitsland werd vervolgens echter door de DDR-leiders geannuleerd.

Lindenberg heeft gemengde gevoelens over het concert. “Ik keek er echt naar uit om eindelijk al mijn paniekvrienden te leren kennen tijdens het concert en de after-party”, zegt de zanger. “Het blauwe shirt-gedoe was natuurlijk teleurstellend in het Palazzo Prozzo.” Het in de volksmond genoemde Paleis van de Republiek werd bemand door ruim 4.000 geselecteerde FDJ-kaderleden die bekend stonden om hun blauwe shirts.

“Daarom rende ik naar de entree, naar mijn echte fans”, vertelt Lindenberg. Er waren tumultueuze taferelen voor het paleis, waarbij 44 mensen werden gearresteerd door de brutale volkspolitie.

Het bericht Udo Lindenberg over fans in de DDR: “Ik kon ze niet laten hangen” verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Ze had het kunnen weten: Kutte was al dronken bij de burgerlijke stand, en later, toen hij dronken was, kon hij ’s nachts niet eens in zijn eentje de weg naar het toilet vinden. Maar hem verlaten is niet meer mogelijk. Kutte zou zichzelf anders iets aandoen. In haar nummer ‘Kutte’ zingt Angelika Mann over de giftige relatie met een alcoholist die manipuleert, stalkt en stinkt. “Van jaar tot jaar ging het slechter met hem / wat heeft de man me gekweld?” Een funkbeat schalt op de achtergrond, koperblazers verdringen zich speels en veel te vrolijk op de voorgrond. Mann zingt laconiek in breed Berlijns dialect over een verhaal dat je aan het huilen maakt omdat het zo treffend de afhankelijkheidsrelaties in een patriarchale samenleving weergeeft.

Ook al is de inhoud van haar lied gekoppeld aan actuele discoursen, het werd uitgebracht in 1979. Op Amiga, het grootste en enige label voor popmuziek in de DDR. In de bloeiperiode produceerde het label tot 20 miljoen cassettes en platen. Van kinderliedjes tot rockmuziek tot een Oost-Duitse versie van funk en soul. Dit jaar wordt Amiga 75 jaar. En omdat de backcatalogus door Sony Music op de markt zal blijven worden gebracht, en omdat het ook interessant is dat er in de DDR een poging is gedaan om een ​​door en door progressieve funk- en soultraditie vast te stellen, een compilatie met de wat logge titel ‘Hallo 22: DDR Funk & Soul van 1971-1981’. Het nummer ‘Kutte’ staat er ook op.

De sampler is samengesteld door rapper Max Herre uit Stuttgart en producer Dexter uit Heilbronn. Dus twee muzikanten die in Duitsland zijn geboren en muzikaal zijn gesocialiseerd. Dat is volkomen logisch. Want beiden spitten al tientallen jaren door de Amiga-catalogus, hebben herhaaldelijk muziek uit de DDR gesampled en zo in een hiphopcontext geplaatst.

Max Herre herinnert zich zijn eerste ontmoeting met funk en soul uit de DDR op een feest in Stuttgart eind jaren negentig. Naast Marvin Gaye en James Brown draaide een dj-vriend ineens ook “It Remains the Sun” van het Gerd Michaelis Choir of liedjes van Manfred Krug en Günther Fischer. Zoals Herre zich herinnert, vroeg hij snel wat dat was, omdat het zo goed werkte. Nadat hij begin jaren 2000 naar Berlijn was verhuisd, betrad Max Herre eindelijk de Amiga-wereld. Hij hing rond op de Berlijnse vlooienmarkten, die werden overspoeld met de duizenden en duizenden Amiga-schijven die stof aan het verzamelen waren in de kelders van Oost-Berlijn.

In de tussentijd hebben de twee acts van de compilatie ontmoet om de liedjes op de sampler beter te kunnen begrijpen – onder meer met Günther Fischer (die de muziek produceerde voor talloze Defa-films) en met zanger Uschi Brünning. “We wilden”, zegt Max Herre, “aandacht besteden aan een blinde vlek in het Duitse muzieklandschap.” De sampler plaatst de muziek uit de blinde vlek nu in een pan-Duitse popcontext waartegen het moet – en kan – gemeten. Ondanks de moeilijke omstandigheden waaronder met name songteksten in de DDR tot stand kwamen.

Er is het verhaal van de groene en de witte olifant. DDR-artiesten zouden opzettelijk provocerende inhoud in songteksten hebben verwerkt: de groene olifanten. Ze waren zo opvallend dat de subtielere kritiek op de staat, de witte olifant, onopgemerkt bleef. Want elk nummer dat op de Amiga is verschenen, is vooraf door zogenaamde editors gecontroleerd op inhoud die vijandig is tegenover het systeem.

Als regels te kritisch waren of onderwerpen behandelden die de DDR-leiding niet wilde horen, moesten de teksten worden gewijzigd of werden de liedjes niet gepubliceerd. Ook al was de censuur op Amiga veel minder streng dan op de staatsomroep, die direct ondergeschikt was aan het Centraal Comité van de SED, dit waren nog steeds sterke artistieke beperkingen waar de songwriters in de DDR mee speelden. Dat is ook de reden waarom de stukken op ‘Hallo 22’, die eigenlijk als mainstream pop zijn ontworpen, doorspekt zijn met surrealistisch taalgebruik en mooie metaforen.

Als je iets positiefs uit de repressie wilt halen, dan in ieder geval de resulterende poëtische taal, die van een heel ander niveau is dan de huidige mainstream pop. En interessant is ook dat op de door Herre en Dexter samengestelde sampler de verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke artiesten in balans is. Dat is volgens Max Herre een bewuste keuze geweest, en het toont aan dat het mogelijk is, en in de jaren zeventig al mogelijk was, om pop als mannelijk domein te doorbreken.

Dit brengt ons terug bij ‘Kutte’ van Angelika Mann. De vraag rijst of een nummer waarin een vrouw haar verslaafde misbruiker zo duidelijk aanspreekt, vandaag de dag nog mogelijk zou zijn in de reguliere pop, zoals tussen Mark Forster en Helene Fischer. Waarschijnlijk niet. Juist door zulke inzichten is ‘Hallo 22’ een belangrijk en vooral eigentijds project. Zonder vervelende nostalgie.

De gehele speellijst van ‘Hallo 22’ vindt je hier.

Het bericht Oude Amiga-nummers opnieuw uitgebracht verscheen eerst op IJzeren Gordijn.