Hoe het ook gebeurd is, Fanny Kaplan (geboren als Feiga Chaimovna Roytblat) verkeerde zeker in revolutionaire kringen. Ze werd geboren in 1890 in Wolynië (huidig Oekraïne). Ze kreeg thuis les van haar vader die onderwijzer was. Toen ze 15 jaar oud was sloot ze zich aan bij een anarchistische groepering en stopte met school. De anarchisten gaven haar de schuilnaam Fanny Kaplan. Een jaar later kreeg ze de opdracht om de gouverneur van Kiev te doden. Ze was bezig een bom te maken, maar die ontplofte in haar kamer waardoor ze bijna blind werd. Ze werd gearresteerd en omdat ze nog zo jong was werd ze niet ter dood veroordeeld, maar tot levenslange dwangarbeid in Siberië. Daar kreeg ze geen medische behandeling waardoor ze vrijwel blind werd en gedurende 11 jaar kreeg ze met grote regelmaat stokslagen. Na de Februarirevolutie in 1917 werd ze vrijgelaten en naar de Krim gestuurd om te herstellen (daar leerde ze de broer van Lenin kennen). In november kreeg ze een oogoperatie in Charkov waardoor haar zicht een beetje herstelde, maar ze bleef extreem slechtziend.

In het voorjaar van 1918 reisde Kaplan naar Moskou en sloot zich aan bij de groep van Semenov. De leden van die groep waren tegen de bolsjewieken en probeerden onder andere Lenin en Trotski te doden. Semenov heeft gezegd dat Kaplan de aanslag heeft gepleegd, Kaplan heeft gezegd dat ze de aanslag heeft gepleegd. Maar omdat ze weigerde verdere informatie of namen te geven is ze op 3 september geëxecuteerd. Ooggetuigen hebben inderdaad verklaard dat een vrouw heeft geschoten. Maar er is geen bewijs dat Kaplan ooit schietles heeft gehad (in tegenstelling tot andere leden), geen van de getuigen gaf aan dat de vrouw die schoot een bril droeg en op het moment van de schietpartij (rond 0 uur ‘s avonds) werd het al donker en als je bijna blind bent wordt het dan wel heel moeilijk om te mikken. En toch werd Lenin in zijn schouder en kaak geraakt.

Toch werd ze gearresteerd door de geheime dienst van de bolsjewieken, de Tsjeka. En ze bekende, ze verklaarde: “Mijn naam is Fanny Kaplan. Vandaag schoot ik op Lenin. Ik deed het alleen. Ik zeg niet van wie ik mijn revolver kreeg. Ik geef geen details. Ik had al lang besloten om Lenin te doden. Ik beschouw hem als verrader van de revolutie. Ik was verbannen naar Akatoi voor deelname aan een moordaanslag op een tsaristische ambtenaar in Kiev. Ik heb elf jaar dwangarbeid verricht. Na de revolutie werd ik bevrijd. Ik was voor de Russische Grondwetgevende Vergadering en ben er nog altijd voor.” Waarom ze dat heeft verklaard zullen we nooit zeker weten. Sommige historici denken dat ze de bekentenis nooit heeft gedaan, andere denken dat ze de dader kende en wilde beschermen.

Lenin was ernstig gewond en herstelde nooit helemaal, veel historici gaan ervan uit dat de verwondingen bij hebben gedragen aan zijn dood in 1924. Maar dat hij de aanslag overleefde werd flink uitgebuit om de ‘mythe’ Lenin te creëren. En de dood van andere bolsjewistische kopstukken (Moisei Uritsky en V. Volodarsky) werd ook gebruikt. Stalin schreef dat dit kwaad alleen door geweld onschadelijk gemaakt kan worden. Trotski was het daar mee eens (hij had ook al een aanslag overleefd), maar het was Lenin die met volle overtuiging het besluit nam. Een paar uur na de aanslag werd de ‘Rode Terreur’ aangekondigd en in september begon Tsjeka met de uitvoering. Binnen een paar maanden werden 800 ‘vijanden’ gearresteerd en zonder proces geëxecuteerd. Maar al snel werden het waarschijnlijk duizenden executies per maand.

Tsjeka kon zo snel beginnen omdat ze deze actie al veel langer voorbereidde. Tsjeka betekent spion, maar is ook de uitspraak van de letters ЧК, een afkorting voor чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией, спекуляцией и саботажем (buitengewone commissie ter bestrijding van contrarevolutie, speculatie en sabotage). De organisatie werd per decreet door Lenin opgericht op 20 december 1917 en vanaf juni werden de eerste planningen gemaakt voor de campagne. Niet alleen de oude elite was verdacht, ook socialisten, mensjewieken en contrarevolutionairen waren doelwit. Er verdacht uitzien, aangegeven worden door iemand die gewoon een hekel aan je had, op het verkeerde moment op de verkeerde plaats zijn: het was reden genoeg om gearresteerd, gemarteld en/of geëxecuteerd te worden. Als je jezelf burger noemde was het in principe al bewijs genoeg dat je vijand was van het bolsjewisme. Schattingen van het aantal doden variëren van 50.000 tot 500.000 in de periode 1918-1922, maar daarnaast werden ook talloze mensen verbannen of naar strafkampen gestuurd.

Op 8 februari 1922 werd Tsjeka opgeheven en op bevel van Lenin werden alle archieven vernietigd. Om een idee te geven van de schaal: er werkten op dat moment bijna 300.000 mensen voor de organisatie en in alle delen van de Sovjet-Unie waren er afdelingen. Doordat de archieven zijn vernietigd is het onmogelijk om de waarheid ooit echt boven tafel te krijgen. Onderzoekers zoeken voornamelijk naar onregelmatigheden in staatspublicaties. Want hoewel de daadwerkelijke cijfers geheim werden gehouden, was de Rode Terreur an sich absoluut geen geheim. Lenin wilde dat zijn vijanden wisten dat er een zwaard boven hun hoofd hing, daarom kan het ook zijn dat het totale aantal executies niet onder het tapijt werd geschoven, maar juist werd aangedikt. Wat dat betreft zijn er wel parallellen te trekken tussen de Rode Terreur van Lenin en de huidige terreur van IS: zij hebben van hun terreur een marketinginstrument gemaakt om hun eigen macht te vestigen en de tegenstanders te ontmoedigen. Geen fijn vooruitzicht.

Het bericht De moordaanslag op Lenin betekent het begin van de Rode Terreur verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De Marxistisch-Leninistische Partij van Duitsland (MLPD) richtte een monument voor Lenin op voor het partijhoofdkwartier in Gelsenkirchen. Het betreft een beeld dat in 1957 vaker gebruikt werd in de DDR. Hoewel de stad Gelsenkirchen naar het hoger administratief gerechtshof ging om dit te voorkomen kwam het er toch: Lenin staat voor geweld, onderdrukking, terreur en heeft niets verloren in een democratische samenleving. Voor de MLPD heeft Lenin ‘de eerste bevrijding van arbeiders, boeren en vrouwen van kapitalistische uitbuiting’ tot stand gebracht, zoals het op zijn website zegt. Het is het eerste Lenin-monument in voormalig West-Duitsland.

Monumenten worden momenteel omvergeworpen als onderdeel van de opstand tegen racisme en onderdrukking: te beginnen in de Verenigde Staten na de gewelddadige dood van George Floyd, waar mensen niet langer de levensgrote standbeelden van zuidelijke generaals willen verdragen. In Bristol, VK, werd een slavenhandelaar door demonstranten in de haven geworpen. Er is nu een ‘gratie’ op het ruitermonument van Leopold II in de Belgische hoofdstad Brussel: België was een koloniale macht.

En nu vindt er in Duitsland een andere trend plaats, geleid door de vraag hoe om te gaan met historische helden die niet langer als helden mogen worden gezien. Om als souvenir achter te laten, als gelegenheid voor discussie of voor aanbidding? Laat het spoorloos verdwijnen? Vervangen of opnieuw toewijden?

Het grootste Lenin-monument van de DDR werd in 1970 in Berlijn-Friedrichshain onthuld voor 200.000 mensen. Het was het centrum van een nieuwbouwwijk aan de Leninplatz. Een spandoek tijdens de inauguratie luidde: “Ons hart en onze daden behoren tot onze socialistische staat van vrede, de onbreekbare Duits-Sovjet-vriendschap.” De monumentale sculptuur toonde een enscenering van het politieke zelfbeeld van de SED en het hele nieuwe ontwikkelingsgebied toont de wil voor een nieuwe maatschappelijke orde.

Lenin staat ook voor het socialisme dat bestond onder de Russische dictatuur in de Oostbloklanden. Dienovereenkomstig werd het na het einde van het socialisme in veel landen ontmanteld. Maar niet in Rusland zelf. In de DDR stonden meer dan 50 Lenin-monumenten in de openbare ruimte. Toen het eindigde, was Lenin niet langer in steen gebeiteld. Het werd gedemonteerd, ingegraven, opnieuw uitgegraven, vervangen door een fontein, een rotonde of een roestvrijstalen constructie. Hij werd verplaatst, besmeurd, opgeslagen, gestolen, in het buitenland verkocht en soms aan het weer en de vegetatie overgelaten.

Sommige beelden zijn echter nog in goede staat en zijn, zoals men zou kunnen zeggen, ‘actieve herinneringen’ geworden. Er waren discussies rond de monumenten in Schwerin en Riesa: wil je het nog steeds? Zou het deel kunnen uitmaken van de collectieve identiteit van het Oosten? Uiteindelijk legden beide steden de sculpturen uit als onderdeel van de stadsgeschiedenis en voegden ze uitlegborden toe. Op het voormalige militaire vliegveld Nohra in Thüringen werd het monument zelfs gerenoveerd en voor flitsende roze betonnen muren geplaatst. Het vier meter hoge standbeeld van Lenin voor het voormalige ‘Huis van Officieren’ in Wünsdorf is nu een rijksmonument. Het hele gebied, een voormalige militaire stad, is nu een eldorado voor motorrijders, fotografen en verdwaalde liefhebbers.

In tegenstelling tot Vladimir Iljitsj Lenin is Ernst Thalmann bijna overal bewaard gebleven. Er zijn dus nog steeds ‘Thälmann’-straten – maar niet langer een ‘Lenin’-plein of een ‘Lenin’-steeg. “Voor het behoud van veel Thälmann-monumenten was het cruciaal dat hier vaak een verband met concrete historische gebeurtenissen en met de geschiedenis van de Duitse arbeidersbeweging kon worden gelegd, en dat Ernst Thälmann minder controversieel was, de herinnering aan Thälmann behoorde bijna tot de DDR-folklore Lenin was niet alleen veel controversiëler als denker en politicus. […] De overeenkomstige Lenin-monumenten werden daarom vaak gezien als opgelegde symbolen van de Sovjetmacht en als vreemde lichamen in het stadsbeeld”, klinkt het bij historici.

De sculpturen van Karl Marx uit de DDR-tijd bestaan ​​nog steeds grotendeels. De bekendste zijn waarschijnlijk de ‘Nischel’ in Chemnitz en het Marx-Engels-Forum in Berlijn.

De stad reageerde op het Lenin-beeld in Gelsenkirchen met een tentoonstelling over de geschiedenis van het communisme. Misschien komen mensen daar en elders over praten – over communisme en kapitalisme, de DDR en de Bondsrepubliek, over sociale systemen en wat we uit de geschiedenis kunnen leren. Discussies die nog lang niet voorbij zijn, zoals te zien is aan het pas geplaatste Lenin-monument.

Foto: Caroline Seidel

Het bericht Socialistische monumenten: hoe om te gaan met DDR-erfgoed? verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De algemeen directeur van de federale stichting voor renovatie, Anna Kaminsky, zegt: “Lenin verheerlijken als een van de grondleggers van de rode terreur en het Sovjetkamp vandaag met een monument getuigt niet alleen van historische domheid, maar is ook een aanfluiting van de miljoenen slachtoffers van het communistische systeem.”

De Federale Stichting volgt een oproep van het Gelsenkirchen Instituut voor stadsgeschiedenis en stelt haar tentoonstelling ‘Communisme in haar tijd’, de laatste tien jaar van het door haar uitgegeven ‘Jaarboek voor historisch communismeonderzoek’ en tal van andere delen over de geschiedenis van het communisme ter beschikking voor educatief werk ter plaatse.

De website www.kommunismusgeschichte.de biedt meer informatie over de discussie over het communisme en het jaarboek voor historisch communismeonderzoek.

Foto: Harald Schmitt

Het bericht Lenin-standbeeld in Gelsenkirchen? verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De stad Schwerin werd voor het eerst indirect genoemd in een reisverslag door de kroniekschrijver Ibn Jacub (Ibrahim Ibn Yaqub), gezant van de kalief van Cordoba, die rond het jaar 973 een Slavisch kasteel opmerkte. De eerste directe schriftelijke vermelding dateert uit 1012, in een verslag van Thietmar, de bisschop van Merserbug. Interessant genoeg – Schwerin gebruikt het jaar 1160 als de officiële oprichtingsdatum, zoals in dat jaar toen het kasteel (opzettelijk) werd afgebrand en herbouwd door de Hendrik de Leeuw en de binnenvallende Saksen.

Schwerin kende een snelle ontwikkeling aan het einde van de 19e eeuw, waarbij veel van zijn middeleeuwse karakter verloren ging – en steeds groter werd. In 1911 werd de eerste Duitse rondvlucht georganiseerd, waaraan Schwerin deelnam. Deze gebeurtenis was voor de stad aanleiding om de bouw van de luchthaven Schwerin-Görries te bouwen. Tegen 1913 verhuisde de legendarische Anton Fokker zijn bedrijf Fokker Aeroplanbau van Berlijn-Johannisthal naar Schwerin en bouwde daar een nieuwe fabriek (die uiteindelijk de Fokker Dr.I zou produceren).

Schwerin slaagde erin de Tweede Wereldoorlog te overleven met relatief weinig schade (slechts 3% ervan werd vernietigd) – aangezien het slechts het doelwit was van 4 lichte bombardementen omdat het geen opmerkelijke industriële infrastructuur had. Hoewel Schwerin een opmerkelijk grote ‘Altstadt’ heeft voor een stad van haar omvang werd het opzettelijk verwaarloosd tijdens de jaren van het socialistische bewind, dat de voorkeur gaf aan het bouwen van geprefabriceerde appartementsblokken om de dringende huisvestingsbehoefte op te lossen.

Net als Berlijn Nikolaiviertel was de SED van plan het historische centrum van Schwerin volledig te slopen om het te vervangen door Plattenbau, maar dit plan kwam niet uit door een gebrek aan middelen. Ironisch genoeg werden de historische gebouwen begin jaren tachtig daadwerkelijk (zij het langzaam) gerenoveerd.
Het jaar 1985 markeerde een zeer belangrijke datum voor de inwoners, aangezien het de 825ste verjaardag van de stad markeerde. En hier komen we aan bij de Lenin in Schwerin.

Het 825-jarig jubileumfeest in Schwerin was legendarisch, zozeer zelfs dat het 850-jarig jubileumfeest in 2010 er zelfs een eerbetoon aan wijdde. Maar het is geen feest zonder Lenin. De stad huurde de veelgeprezen Estse Lenin-beeldhouwer (en USSR Art Prize-ontvanger) Jaak Soans in om een Lenin-beeld voor hen te maken, voor een bedrag van 60.000 DDR Mark. Blijkbaar kreeg Jaak Soans het contract aangeboden om het Lenin-beeld te maken, aangezien Schwerin en Tallin destijds partnersteden waren.

Het Lenin-statuut werd onthuld op 22 juni 1985. En wat een Lenin was het. Meer dan drie meter hoog, stoïcijns in de verte kijkend, of naar het aangrenzende brandweermuseum. Of de nu verlaten televisietoren. Deze Lenin is een vreemde om te beschrijven. Zijn houding is kalm, maar toch uitdagend. Hij lijkt erg ontspannen en bedachtzaam.

Wat waarschijnlijk aan dit gevoel bijdraagt, is dat zijn handen in zijn jaszakken zitten, bijna als een kapitein die de zee in kijkt. Ik denk dat het, zoals bij bijna elk kunstwerk, aan de toeschouwer is om te interpreteren en te lezen wat de kunst zou kunnen overbrengen. Enkele jaren later had Jaak Soans het volgende te zeggen over zijn schepping: “Hier ben ik, hier sta ik, hier blijf ik!”

Op de voet van het Lenin-beeld in Schwerin staan de woorden ‘Das Dekret über den Boden’ – ‘Het decreet op het land’, geschreven door Lenin zelf in 1917, bepaalde het de afschaffing van het privé-eigendom en de herverdeling van de landerijen onder de boeren. In eerste instantie leek dit een bijna willekeurige Lenin-referentie, maar de Sovjets voerden in 1945 een landhervorming door in de bezette Duitse gebieden, en dat was precies wat ze deden. En wat is een betere manier om het 825-jarig jubileum van de oprichting van Schwerin te vieren, dan om een Lenin-standbeeld te onthullen op het 40-jarig jubileum van het ‘landdecreet’ in de bezette Sovjetzone.

En toen stond hij daar de volgende drie en een half decennia. Perestroika, Tschernobyl, de val van de Berlijnse Muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie gingen allemaal aan hem voorbij. Terwijl systemen afbrokkelden, bleef Lenin standvastig. Een vraag blijft: hoe overleefde het Lenin-beeld in Schwerin de turbulente overgangsperiode van Oost-Duitsland naar één gezamenlijk Duitsland?

Nou, niemand weet het eigenlijk heel zeker: Het gebeurde gewoon een beetje. Eén ding is zeker, het Lenin-beeld in Schwerin heeft zowel zijn aandeel in bewonderaars als haters. Het debat of de staat moet worden afgebroken of opblijft, is al enkele jaren aan de gang. In 2006 mislukte een stemming om het standbeeld te verwijderen met slechts twee stemmen. Er werd beweerd dat het beeld deel uitmaakte van de geschiedenis van de stad, maar er werd een soort compromis gevonden. Een extra informatieplaquette werd toegevoegd aan het standbeeld van Lenin, waarin de misdaden werden uitgelegd die tijdens zijn regering plaatsvonden, geïnspireerd door zijn woorden en besluiten.

En zo volgde een schijnbaar eindeloze strijd tegen vandalisme. Sommige mensen bekogelden het beeld met verf, terwijl anderen het informatiebord vernielden (zo erg dat het moest worden vervangen door een steviger en permanenter). En het lijkt erop dat Lenin tot op de dag van vandaag nog steeds het potentieel heeft om te polariseren. Hij begint (letterlijk) te roesten, en dit zal zeker het volgende conflict veroorzaken. Men kan zich alleen maar voorstellen wat voor opschudding het zal veroorzaken als de stad besluit openbare middelen te gebruiken om het standbeeld van Lenin te repareren.

In 2014 bood een bedrijf aan om het Lenin-beeld te kopen, het brons te smelten en het om te vormen tot een kerkklok. Schwerin weigerde beleefd. Blijkbaar lijkt zelfs Jaak Soas van gedachten te zijn veranderd, omdat wordt beweerd dat hij het aanbod heeft gedaan om het beeld om te smelten en een nieuw te maken. Hij zei zelfs in een interview in 2019 dat ‘de Lenin in Schwerin niet echt mijn beste werk was. Ik zou het accepteren als het beeld werd afgebroken.’

En toch staat Lenin ondanks alles nog steeds in Schwerin, onaangedaan door alle commotie. Uiteindelijk zal hij ons waarschijnlijk allemaal overleven.

De Lenin in Schwerin is de laatste Lenin in Duitsland die op zijn oorspronkelijke plek is gebleven. Tal van andere ‘Duitse Lenins’ zijn verplaatst naar privécollecties, depots en musea, maar deze is de laatste openbare.

Er zijn nog steeds tientallen Lenin-beelden in Duitsland op verlaten Sovjet-militaire bases en Sovjet-begraafplaatsen. Maar deze vallen niet in dezelfde categorie als die in Schwerin, aangezien dit het Sovjetgebied was en niet het Duitse grondgebied. En om supertechnisch te zijn, zijn er nog steeds openbare Lenin-afbeeldingen zoals deze in Berlijn, maar glazen ramen en plaquettes zijn niet hetzelfde als officiële beelden.

Er was echter nog een andere kanshebber, het Lenin-beeld in Riesa, een stad die ooit beroemd was om zijn staalproductie en nu meer bekend staat om zijn pastafabriek. Riesa had een zeer prominent geplaatst Lenin-beeld, dat zeker na 1990 zou worden afgebroken. Een listige communist (of een stel van hen) stemde om het beeld te verplaatsen op het terrein van de Sovjet-begraafplaats bij het Sovjet-oorlogsmonument.

Dankzij de ondertekening van het 2 + 4-verdrag en Bulletin Nr 109 beloofde Duitsland de Sovjetgraven en oorlogsmonumenten te zullen verzorgen. Elke wijziging van deze sites vereist de goedkeuring en toestemming van Moskou. Dat doodde in wezen de discussie over de verwijdering van Lenin in Riesa. Aangezien het is verplaatst naar het Sovjet-oorlogsmonument, bevindt het zich niet meer op zijn oorspronkelijke plaats, noch in een echt openbare setting.

Wil je een kijkje nemen bij het Lenin-beeld in Schwerin? Dit is het adres:
Hamburger Allee 68, 19063 Schwerin.

Het bericht Duitsland’s laatste Lenin verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Het Kremlin trekt op jaarbasis dertien miljoen roebel uit voor de behandeling van Lenins stoffelijk overschot. Omgerekend is dat zo’n 174.000 euro. Zijn gezicht en handen worden twee keer per week intensief behandeld en een keer in de anderhalf jaar wordt het hele lichaam in een speciaal bad gelegd dat ontbinding tegen moet gaan.

De eerste leider van de Sovjet-Unie overleed op 21 januari 1924. Zo’n twee jaar daarvoor was hij getroffen door een beroerte waardoor hij de laatste periode van zijn leven niet meer kon spreken en aan een rolstoel gebonden was. Hoewel zijn vrouw Kroepskaja dat helemaal niet zag zitten, werd het lichaam van de revolutionair na zijn dood behandeld om vervolgens tentoongesteld te worden in een mausoleum op het Rode Plein in Moskou. Vladimir Lenin zelf wilde dit overigens ook helemaal niet. In zijn testament schreef hij verschillende keren dat hij begraven wenste te worden in Sint-Petersburg, waar ook zijn moeder te ruste was gelegd.

Aanvankelijk waren er ook plannen om Lenin te begraven. Toen zijn lichaam na twee maanden nog in zeer goede staat bleek te verkeren (dankzij een zeer strenge winter) werd echter besloten het lichaam te conserveren, zodat het nog langer tentoongesteld kon worden.

De hersenen van Lenin werden tijdens het conserveringsproces verwijderd en onderzocht. Daarbij werd duidelijk dat de Sovjet-leider aan een ernstige vorm van sclerose had geleden. Vocht in het lichaam werd vervangen door chemicaliën en in de borst van de revolutionair is een pomp geplaatst die er voor moet zorgen dat het lichaam niet uitdroogt.

De sarcofaag waarin Lenin tegenwoordig ligt is niet meer origineel. In 1940 werd deze vervangen en dat gebeurde in 1970 nogmaals. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het stoffelijk overschot van Lenin uit veiligheidsoverwegingen overgebracht naar Tyumen.

Een Russische tabloid hield begin dit jaar nog een enquête waarbij het publiek gevraagd werd of Lenin zoveel jaar na zijn dood niet eens begraven moest worden. Van de 8465 respondenten bleek bijna tweederde voor een begrafenis te zijn. Het Kremlin gaf hierna aan niets te zien in een teraardebestelling.

Het mausoleum trekt dagelijks veel bezoekers. Vaak staan er lange rijen terwijl men eenmaal binnen slechts een minuutje naar het gebalsemde lijk van de grondlegger van de Sovjet-Unie gekeken mag kijken.

Het bericht Conservering lichaam Lenin kost jaarlijks 174.000 euro verscheen eerst op IJzeren Gordijn.