Na de divisie was het voor agenten nog steeds gemakkelijk om tussen Oost en West te bewegen. De eerste hindernissen waren gemakkelijk te overwinnen. Minder bewoonde gebieden zoals het Harzgebergte werden gebruikt. “Toen merkte de DDR dat Lübeck de enige grote stad direct aan de grens was”, meldt Ingrid Schatz van het Grenzdokumentationsstätte in Lübeck-Schlutup.

Het kleine museum heeft inmiddels documenten ontvangen over hoe de agenten de grens konden oversteken. Er waren nauwkeurige kaarten. En ook duidelijke instructies. De grenstroepen mochten op bepaalde tijden een gebied niet bewaken. Als ze per ongeluk een agent ontdekten, moesten ze hem arresteren zodat de camouflage niet zou worden opgemerkt.

Er zijn ook nieuwe bevindingen uit een ander gat in het IJzeren Gordijn: een tunnel in Wesloer Forst, die oost en west met elkaar verbond.

Het bericht Het IJzeren Gordijn had een gat in Lübeck verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Het kaartspel voor twee personen laat deelnemers een goed geselecteerde strategie en tactiek uitzetten die het lot van de Koude Oorlog bepalen. Deelnemers kunnen het opnemen tegen tegen de leiders van de VS of de Sovjet-Unie en een duel tussen beide mogendheden in scene zetten.

Enig nadeel: Voor het spel is enige kennis van de Poolse taal nodig daar het enkel daar uitgebracht is door producent Rebel.

Beeld: Rebel

Het bericht De Koude Oorlog in een kaartspel verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De Iron Curtain Trail, de Europese wandel- en fietsroute die twintig landen passeert, leidt langs vele plekken die je stil laat staan bij de Koude Oorlog. De route is meer dan tienduizend kilometer lang en start in het Noorse Kirkenes vlakbij de Bartentszzee. De grenspost vlakbij Kirkenes was slechts één van de twee grensposten tussen een Westers NAVO-land en de Sovjet-Unie. De grens werd zwaar bewaakt. De grens werd vastgelegd toen de geallieerden en de Sovjet-Unie, nog tijdens de Tweede Wereldoorlog afspraken begonnen te maken hoe ze over Duitsland zouden gaan heersen als ze de oorlog gewonnen hadden. Er werden uiteindelijk vier bezettingszones vastgelegd. Een Amerikaanse, een Britse een Franse en een Russische. Die laatste zou de DDR worden, de andere drie werden de Bondsrepubliek Duitsland.

Lang was de grens redelijk open. Grenscontroles vonden, zeker de eerste jaren na de oorlog, vooral plaats om vluchtende nazi’s op te sporen. Maar niet alleen vluchtende nazi’s probeerden ongezien de grens van de door de Sovjets beheerste bezettingszone over te steken, ook steeds meer ‘gewone’ Oost-Duitsers vertrokken richting het door het westen beheerste gebied. Deze Republikflucht was een doorn in het oog van de Sovjetoverheid, omdat de Republikflucht een behoorlijke brain drain betekende en er met de mensen ook veel bedrijven naar het westen vertrokken. Met propaganda enerzijds en striktere controles anderzijds probeerden de Sovjets de Republikflucht te stoppen. Wie zonder geldige redenen de DDR wilde verlaten werd tegengehouden of in de gevangenis gegooid.

De maatregelen van de DDR werden als onvoldoende beschouwd en in 1952 werd de Verordnung über Maßnahmen an der Demarkationslinie zwischen der Deutschen Demokratischen Republik und den westlichen Besatzungszonen Deutschlands afgekondigd. De Duits-Duitse grens werd door de DDR hermetisch afgesloten om de uittocht van mensen en goederen te stoppen, hoewel de maatregel volgens het eerste artikel van de verordening vooral was bedoeld om westerse spionnen, terroristen en andere saboteurs buiten de deur te houden.

Daarmee kreeg het IJzeren Gordijn in Duitsland echt vorm. Aan de Oost-Duitse kant van de grens verrees een sperrzone, verboden gebied, van vijf kilometer breed die werd afgezet met prikkeldraad. Bijna op de grens lag een omgeploegde en onbegroeide strook. Die strook zand moest ervoor zorgen dat vluchtelingen werden verraden door hun voetsporen. Het dichtst bij de grens stonden grote ijzeren hekken, prikkeldraad en stukken muur. Deze stonden niet op de grens, maar een eindje ervandaan, zodat grenswachten tijdens werkzaamheden niet zomaar in westers gebied terecht konden komen. Waar deze grens door dorpen heen trok, verrezen kleine ‘Berlijnse muren’ en werden huizen afgebroken. Op andere plekken werden bruggen afgesloten of zelfs afgebroken. De 40.000 Oost-Duitse grensbewakingstroepen kregen met het Schießbefehl het bevel te schieten op iedereen die zonder toestemming de zone betrad. Zodoende bleef de grens verborgen voor de meeste Oost-Duitse burgers.

Waar de grensgebieden ten tijde van de Koude Oorlog gevaarlijk waren, leidt de route je vandaag de dag door verschillende natuurgebieden. In Estland loopt de route door het nationale park Laheema, het oudste park van de voormalige Sovjet-Unie. In Duitsland wordt de voormalige grenszone veranderd in de Grünes Band: een strook van ongerepte natuur op de plek waar eens beton en prikkeldraad stond. In het park Šumava in Tsjechië lopen edelherten vandaag de dag nog altijd aan de kant van het IJzeren Gordijn. De herten durven de grens (nog) niet over: niet alleen personen maar ook dieren stierven ten tijde van de Koude Oorlog bij het passeren van de grens. De herten gingen dood wanneer zij in aanraking kwamen met hekken die onder elektrische spanning stonden.

De zwaarbeveiligde grens was niet alleen een menselijke hindernis, het ijzeren gordijn was ook een landschappelijk fenomeen. Tijdens de DDR kwamen talloze herten om in de mijnenvelden langs de grens. Biologen vermoeden dat nakomelingen van overlevende dieren elkaar nog altijd leren de voormalige grens te mijden. Tegelijk bood de lange strook vrijwel onbewoond gebied voor veel flora en fauna ook een kans om zich ongestoord te ontwikkelen.

Dat bleek vooral na de val van de Muur. Na de Duitse eenwording werden de grensfortificaties op de meeste plekken snel afgebroken. Daarna bleek dat de brede strook tussen de landen, die voorheen alleen toegankelijk was voor grensbewaking en militair personeel, was veranderd in een gebied waar de natuur haar gang kon gaan. Hier liepen alleen de paden van de patrouilles, die al snel werden omgetoverd tot wandel en fietsroutes voor toeristen die de grensstreek wilden verkennen. De eerste ideeën hiervan ontstonden al in 1989, maar echt vorm kreeg het project in 2002 toen niemand minder dan Gorbatsjov zich met het project ging bemoeien. Hoewel de Grünes Band nog niet helemaal aaneengesloten is, is het bijna mogelijk te zeggen dat Duitsland het IJzeren Gordijn verruild heeft voor een groen gordijn.

Het bericht Van prikkeldraad naar wandelroute verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Hartmut Tautz heeft een droom: muziek studeren. Maar dat wordt hem ontkend omdat hij op school beledigend is met zijn kritiek op het regime. Ook hij is bang – want over een paar weken moet hij militaire dienst bij de NVA doen . Hij besluit via Tsjecho-Slowakije naar het Westen te vluchten.

Op de avond van 8 augustus 1986 verzamelde Tautz al zijn moed. In de geprefabriceerde woonwijk Petržalka aan de rand van Bratislava en direct aan de Oostenrijkse grens, denkt hij dat hij een maas in het IJzeren Gordijn heeft gevonden: een enorm maïsveld dat zich uitstrekt langs de grens. De grenswachten zullen hem niet zo snel zien tussen de manshoge planten.

Een fatale fout! Want wat Tautz niet vermoedt: om zulke moeilijke grenssecties in de gaten te houden, hebben de Tsjechoslowaakse ‘kameraden’ iets heel speciaals bedacht – de zogenaamde ‘onafhankelijk aanvallende honden’. De extreem agressieve dieren worden getraind om de ‘grensovertreder’ te vangen en, indien nodig, te doden. Zelfs de begeleiders zijn soms bang voor hen.

Om 22.16 uur sneed Tautz door een signaalomheining en veroorzaakte een alarm. Een fakkel gaat af. Een tweepersoonspatrouille rent naar hen toe en laat hun twee honden los – de hondengeleider doet zijn militaire dienst bij de grenstroepen en is slechts drie jaar ouder dan Hartmut, die nu rent voor zijn leven. Maar hij heeft geen kans. 22 meter van de grens – de lichten van het Oostenrijkse dorp Kittsee zijn al in zicht – doden de twee herdershonden Hartmut op brute wijze.

Zijn schedel was gescalpeerd na de aanval, zijn gezicht was gewond en zijn dij en onderbeen waren bedekt met bijtwonden. Maar in plaats van hem te helpen, proberen de grenswachten de zwaargewonde Duitser te ondervragen en het gebied te doorzoeken op mogelijke “handlangers”. Als Hartmut eindelijk naar het ziekenhuis komt, is het te laat. Om 01.15 uur bezwijkt hij aan zijn verwondingen. De lijkschouwer die autopsie verrichtte op het lijk, verklaarde dat de jongeman tijdig met medische hulp had kunnen worden gered. Zelfs decennia later herinnert hij zich de zaak nog steeds – als een van de ergste in zijn professionele leven.

Het ijzeren gordijn in de ČSSR deed geenszins onder voor de Berlijnse Muur: met een beperkt gebied, mijnenvelden, prikkeldraad, hoogspannings- en seinhekken, wachttorens, zoeklichten, wachtpad, waakhonden en een schietbevel was het een bijna net zo onoverkomelijk obstakel als de Berlijnse Muur. Tussen 1952 en 1965 stond de grensomheining onder hoogspanning – daarna was het regime tevreden met een signaalomheining die alleen een lage spanning droeg en een alarm activeerde als deze werd onderbroken.

Net als bij de DDR was er langs de grens een verboden zone die zich tot twaalf kilometer in het binnenland kon uitstrekken en alleen met een pas kon worden betreden. Direct langs de grens was er een ‘verboden zone’ tot twee kilometer breed, waarin niemand behalve grenswachten mocht blijven.

Om het voor vluchtelingen als Hartmut Tautz moeilijker te maken om hun weg te vinden, werden wegwijzers, plaatsnaamborden en markeringen van wandelpaden in de uitsluitingszone al in de jaren vijftig verwijderd. Mensen die direct aan de grens woonden moesten verhuizen, hun huizen werden geleidelijk afgebroken zodat ze de vluchtelingen geen onderdak zouden bieden en het zicht van de grenswachten niet zouden blokkeren. Zo kwamen er zo’n 50.000 gebouwen en 126 dorpen te vervallen. Burgers die politiek onbetrouwbaar bleken te zijn, werden ook hervestigd vanuit het wijdere achterland van de grens – vergelijkbaar met de Duitse campagne ‘Verziefer’. Degenen die mochten blijven, werden vaak ingeschakeld als ‘vrijwilligers’ voor de grenstroepen, zelfs kinderen. Het was hun taak om verdachte mensen aan te geven, en soms gingen ze samen met de grenswachten op patrouille – in het achterland.

Hartmut Tautz was een van de ongeveer 20 Oost-Duitsers die stierven aan de Tsjechoslowaakse westgrens. De Oost-Duitsers die bij een vluchtpoging tot leven werden gebracht, werden vrijwel onmiddellijk uitgeleverd aan de DDR en daar veroordeeld voor de vlucht uit de republiek alsof ze waren opgepakt aan de Duits-Duitse grens of de Berlijnse Muur.

De laatste DDR-vluchteling stierf op 15 mei 1989, slechts een paar maanden voor de val van de Berlijnse muur. Op deze dag probeerde een gezin met vier kinderen onder de slagboom van een grensovergang in een Wolga te rijden. De ouders gaan ervan uit dat de kunststof of houten vangrail zal wijken voor het versnelde voertuig, maar de vangrail is zwaarder dan aangenomen. De Wolga verliest zijn dak en komt tot stilstand in de sloot. De achtjarige Kevin overleeft de aanrijding niet, de moeder en een ander kind raken ernstig gewond.

Hartmut Tautz zou vandaag 52 jaar oud zijn. Noch de grenswachters die de honden op hem loslieten, noch hun superieuren, noch de politieke leiding van Tsjecho-Slowakije werden verantwoordelijk gehouden voor zijn dood. Tenminste: in maart 2017 oordeelde de districtsrechtbank in Bratislava dat zijn gezin recht had op compensatie.

Het bericht Dwars door het IJzeren Gordijn verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Tannbach
Tannbach speelt zich af in een provinciedorp ver van Berlijn en biedt een nieuw perspectief op de Koude Oorlog. Het historische model van de serie is de stad Mödlareuth op de grens van Beieren en Thüringen (West- en Oost-Duitsland, niet zo lang geleden). Het eerste seizoen, bestaande uit drie afleveringen van films, begint in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog als het nazi-regime instort en Amerikaanse troepen dichterbij komen. Deel twee gaat verder naar 1946, wanneer de Sovjets de lokale landgoederen in hun sector van de stad in beslag nemen. De derde tranche gaat door tot 1952, wanneer Tannbach officieel verdeeld is en voormalige buren burgers van verschillende landen zijn. Het eerste seizoen heeft meerdere prijzen gewonnen en is beschikbaar op Amazon Video onder de titel ‘Line of Separation’.

Het tweede seizoen, opnieuw samengesteld uit drie speelfilms, zet de historische beweging voort en volgt de stad (en) van 1960 tot de Praagse Lente in 1968. Kijkers buiten Duitsland zullen Jonas Nay (Deutschland 83) en Martina Gedeck (Das Leben der Anderen, Das Baader-Meinhof Complex) tussen de uitgestrekte cast herkennen.

The Same Sky
Een miniserie van zes afleveringen die de kijker bijna niet durft te binge-watchen, ‘The Same Sky’ is geïnspireerd op de beruchte Operatie Romeo die is uitgebroed door DDR-spionnenmeester Markus Wolf. In 1974 in Oost-Berlijn verzorgt de Stasi een jonge agent (Tom Schilling) om undercover te gaan in West-Berlijn, waar het zijn missie is een vrouw te verleiden die voor het Amerikaanse leger werkt en inlichtingen van haar te verkrijgen. Een groot deel van de spanning in ‘The Same Sky’ is opbouwend terwijl we kijken hoe goed het personage van Schilling de rol van een westerling vertolkt en hoe hij erover denkt de vrouwen te verraden die voor hem vallen.

Geregisseerd door Oliver Hirschbiegel (Downfall), pronkt de serie met productiewaarden van filmkwaliteit. De atmosfeer van de Koude Oorlog is dik, maar niet overdreven; beide helften van verdeeld Berlijn worden levendig weergegeven zonder dat de jaren ’70 aanvoelen als een verkleedfeest.

Weissensee
De tijd was rijp voor Weissensee toen het in 2010 in première ging; de serie was meteen een populair met kritische succesfactoren. Seizoen 1 begint in 1980 als de zoon van een Stasi-officier (Florian Lukas) betrokken raakt bij de dochter van een dissident (Hannah Herzsprung), waardoor beide families in gevaar komen. Seizoen 2 springt naar 1987, en seizoen 3 volgt de personages tijdens die Wende, te beginnen met de val van de Berlijnse muur in november 1989 en een hoogtepunt te bereiken met de openbare bestorming van het Stasi-hoofdkwartier twee maanden later. Het vierde seizoen beslaat de laatste maanden van het regime in 1990.

De serie streeft naar authenticiteit en is gefilmd in het voormalige hoofdkantoor van de Stasi, en de productiekredieten omvatten een expert in de geschiedenis van de socialistische partij van de DDR. De serie is ook succesvol geweest in Rusland, waar vermoedelijk de thema’s direct relevant zijn voor het publiek.

Seizoenen 1 t/m 3 zijn beschikbaar als ‘The Weissensee Saga’ op Netflix. Ongebruikelijk voor een Duitse serie, zijn de eerste drie seizoenen ook op dvd uitgebracht. Seizoen 4 laat nog op zich wachten.

Deutschland 83/Deutschland 86
Last but zeker not least was het bij uitstek kijk-waardige ‘Deutschland 83’ (en de daaropvolgende opvolger ‘Deutschland 86’) het eerste Duitse seriedrama dat internationaal meer op de voorgrond kwam dan thuis. Het werd met ondertitels uitgezonden op het Sundance Channel in de VS en op Channel 4 in het VK, een primeur voor beide netwerken. Het is beschikbaar om te streamen op Hulu en via iTunes, dus je kunt het inhalen voordat je het vervolg Seizoen 2 Deutschland 86 bekijkt dat in december 2018 in première ging op Amazon Video.

Het bericht TV-series over de tweedeling van Duitsland, zijn ‘in’ verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Ook bereikt er wel eens een foto de burelen van het IJzeren Gordijn die de moeite waard is te publiceren. De matige kwaliteit van de foto nemen we dan maar voor lief…

Het bericht Je komt wel eens wat tegen verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Het bericht Welkom op deze site verscheen eerst op IJzeren Gordijn.