Met hun opvallende uiterlijk en zogenaamd ruige houding werden de metalfans al snel geclassificeerd en gezien door de Stasi als “negatief decadente jonge mensen”. Desalniettemin organiseerde de scene concerten, nam platen op en ging ook internationaal netwerken. De subcultuur was niet zo gemakkelijk kapot te maken.

Het is niet verwonderlijk dat het merendeel van de foto’s en documenten in Nikolai Okunew’s heavy metal reis door de DDR afkomstig zijn uit het Stasi-archief. De SED beschouwde popculturele subculturen in feite als een potentieel gevaar en stigmatiseerde punkers, heavys, poppers en dergelijke als ‘negatief decadente jonge mensen’.

Het dragen van metalen typische leren jacks, riemen met studs, lang haar en het consumeren of produceren van harde, agressieve en vooral westerse muziek vertegenwoordigde volgens Okunew “een symbolische breuk met de echte socialistische norm van uiterlijk en levensstijl.”

Zelfs als de heavy metal-subcultuur zichzelf niet definieerde als actief politiek, kreeg het als alternatief ‘altijd een politieke dimensie’. De metalfans binnen moesten niet alleen rekening houden met confrontaties in de familiekring, werkomgeving en openbare ruimte, maar ook met arrestaties en surveillance door de Stasi.

Met behulp van indrukwekkende en soms schokkende documenten uit archieven en privécollecties laat Okunew in het boek ‘Red Metal’ zien hoe het behoren tot de scene het privéleven beïnvloedde en waarom jongeren toch bereid waren dit offer te brengen. In sommige gevallen was de heavy metal-subcultuur echter “verweven met de DDR-samenleving en stond er niet openlijk tegen”, wat het bijvoorbeeld onderscheidde van de punkers die optraden als verklaarde tegenstanders van het systeem.

Tegelijkertijd geeft het voorbeeld van heavy metal een spannende kijk op de mediaverandering die in de jaren tachtig in de DDR plaatsvond. In zijn boek “Red Metal” onderzoekt Nikolai Okunew minutieus hoe jongerenradio omging met nieuwe stijlen en westerse invloeden en welke rol geluidsdragers als platen en cassettes in de scene speelden.

Vooral de beschrijvingen van Okunews van reizen naar Hongarije zijn interessant: het land liep ‘niet alleen voor op de DDR in termen van popcultuur’, zoals het boek zegt. Winkels in Boedapest voorzagen metalfans uit het Oostblok van typische kleding en platen die in de DDR niet verkrijgbaar waren.

Duizenden fans uit de DDR woonden concerten bij van westerse metalbands zoals de Scorpions in Boedapest, die hier vanaf het midden van de jaren tachtig steeds vaker plaatsvonden. De scene vormde een netwerk door regelmatige reizen naar Hongarije en er ontwikkelde zich een echte ruilhandel binnen de subcultuur.

Oost-Berlijn speelt ook een centrale rol in de geschiedenis van heavy metal in de DDR. De Biesdorf-bands Blackout en Disaster Area vertegenwoordigen volgens Okunew een ‘nog grotere afstand tot de staat’ en de beslissende relatie tussen staatsorganen en metalbands.

Met een optreden op de Marzahner Spring 1985 trok Blackout de aandacht van de Stasi. Even later werd de jonge band verbannen uit het optreden. Daarnaast werden de muzikanten opgeroepen door de afdeling cultuur en gevraagd om hun teksten te wijzigen.

De FDJ probeerde Blackout te instrumentaliseren met een sponsorovereenkomst voor hun eigen doeleinden, wat de band afwees. In 1986 werd drummer Jan Lubitzki gearresteerd na een mislukte ontsnappingspoging en pas vrijgekocht na tien maanden gevangenisstraf. De belangrijkste reden voor de ontsnappingspoging was de uitzichtloosheid om in de DDR een internationale heavy metal-carrière te beginnen.

Ook de Band Disaster Area, die sterk gelinkt is aan Blackout, kampte met dezelfde problemen. Samen bleven de groepen afstand nemen van de DDR. Vrije creatieve ontwikkeling was voor de muzikanten in dit systeem niet mogelijk. Ze konden de zwakheden van de staat niet langer accepteren. “Desalniettemin woonden de leden van Blackout and Disaster Area nog steeds in het land, maar in een eigen wereld”, zegt Okunew.

‘Red Metal’ is een ontroerende en spannende reis door de tijd door een hoogst interessante subcultuur die tot nu toe veel te weinig aandacht heeft gekregen in de popcultuur. De foto’s belichten fascinerende mensen die, ondanks sociale en politieke beperkingen, zich niet lieten beperken in hun uiterlijk en gedrag.

Tegelijkertijd toont het Stasi-archiefmateriaal de prijs die veel fans moesten betalen. Nikolai Okunew is erin geslaagd een geweldig boek te schrijven dat metal en DDR, subcultuur en politiek en het verlangen naar vrijheid levendig belichaamt.

Het bericht ‘Red Metal’: hardrock uit de DDR verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

“In de jaren tachtig concurreerde de SED met internationale metalbands zoals King Diamond of Bathory voor de gunst van de jeugdwerkers”, zegt Okunew. Momenteel schrijft hij zijn proefschrift over dit onderwerp aan de ZZF. Terwijl hij nog steeds geschiedenis studeert aan de Berlin Humboldt Universiteit, merkte hij de statistieken op van het Ministerie van Staatsveiligheid (Stasi), dat de aanhangers van subculturen van jongeren telde. “Heavy metal fans werden altijd genoemd als de grootste groep.”

De Stasi leerden de heavy metal-scene voor het eerst kennen via berichten van Westerse media over ‘zwarte beurzen’ in de Bondsrepubliek. In die tijd was de angst voor satanische boodschappen die men hoorde te horen bij het achterwaarts afspelen van rockplaten wijdverbreid in het Westen. “De Stasi hebben dergelijke rapporten zeer zorgvuldig gelezen”, zegt Okunew. De spionnen waren bang voor een overloop naar het Oosten. En kort daarna ontdekten ze dat jonge mensen feestten op Oost-Duitse begraafplaatsen en luisterden naar luide gitaarmuziek.

“In tegenstelling tot andere subculturen, zoals de punks, zouden de meeste metalfans in het dagelijks leven een redelijk aangepast leven hebben geleefd”, zegt Okunew. “Je zou jezelf apolitiek vinden, maar in de DDR was geen plaats voor het apolitieke. De staat vond zichzelf verantwoordelijk voor alles wat jongeren trof. Esthetiek, lichaam en emoties waren sterk gepolitiseerde velden.”

De grotendeels mannelijke volgelingen zouden in veel opzichten niet te veel verschillen van aangepaste burgers. Op het werk, de meesten van hen ‘stonden bij hun man’, was het wilde leven beperkt tot vrije tijd. Heel toepasselijk zouden veel leden van de scene in metaalbewerkingsbedrijven hebben gewerkt. Dit zou hen toegang hebben gegeven tot gereedschappen en materialen om kleding en accessoires te maken.

“De gezworen fans kwamen in het weekend bijeen voor een drankje of reisden in de groep naar concerten, die meestal op het platteland plaatsvonden. Maar niet meer dan twee tot vijf procent van de DDR-jongeren behoorde tot deze scène”, zegt Okunew. De regio Berlijn was het middelpunt van de scene, maar ook Thüringen.

Het culturele ondersteuningssysteem van de DDR was onderworpen aan censuur. Elke muzikant moest voor een comité spelen en zijn tekst laten controleren. Maar lokale metalbands zoals ‘Biest’ uit Jüterbog werden niet alleen goedgekeurd, ze werden zelfs gepromoot. De radio maakte haar beroemd in de hele republiek. “Metalbands domineerden soms de hitparades van de DDR”, zegt Okunew. “Jeugdradio DT64 zond zelfs een wekelijkse metal show uit genaamd ‘Tendenz Hard bis Heavy’. De opvolger van dit programma, ‘Stahlwerk’ was na de val van de Muur te horen op radiozender ‘Radio Fritz’ en wordt vandaag de dag nog steeds uitgezonden onder de titel ‘Heavy Hour’ op de Berlijnse privéradio ‘StarFM.’

“De subcultuur ontwikkelde zich niet buiten de structuren van de DDR-staat, maar binnen. De metal scene gebruikte deze structuren zelfs en interpreteerde ze voor zichzelf.” In de laatste paar jaar van de DDR verschenen er steeds meer metalbands zonder de vereiste staatsgoedkeuring. “Er gingen kamers open. Je kon nu dingen doen die voorheen niet mogelijk waren”, aldus de onderzoeker.

“Ook tijdens de weekendtrips kwam geweld voor”, zegt Okunew. De Stasi-dossiers, de belangrijkste bronnen van de onderzoeker, melden gevechten met de lokale bevolking of met de transportpolitie, die verantwoordelijk was voor de bewaking van stations en treinen. “Soms was er overlap met de scènes van de skinheads en hooligans. In de laatste fase van de DDR waren er ook enkele ‘zeer goed gedocumenteerde gevallen van racistisch geweld’ waarbij metalfans betrokken waren. Maar dat was eigenlijk een minderheid binnen de scene”, zegt Okunew.

Voor de historicus die geboren is in Oost-Berlijn halverwege de jaren tachtig, staat de DDR-metaalscène ook voor de complexiteit en tegenstrijdigheid van de verloren staat. “Te vaak wordt alleen naar het Stasi-apparaat en de oppositie gekeken. Maar in een samenleving zijn er niet alleen onderdrukkers en onderdrukten, maar mensen die heel verschillende rollen kunnen spelen”, zo besluit Nikolai Okunew.

Foto: Facebook Nikolai Okunew

Het bericht Hoe de Stasi in de DDR tot Heavy Metal kwam verscheen eerst op IJzeren Gordijn.