Maar de zee was geen veilige uitweg. De wateren waren koud, verraderlijk en zwaar bewaakt door patrouilleboten, radarsystemen en kustwachten. Toch waagden honderden mensen de oversteek. Sommigen bereikten de vrijheid. Velen verdwenen voorgoed.

In deze gevaarlijke context besloten Winfried en Petra Holzapfel in 1969 dat ze geen andere keuze meer hadden. Hun vluchtpoging zou een van de meest dramatische en bekend geworden ontsnappingen via de Oostzee worden — niet omdat ze spectaculaire middelen hadden, maar juist omdat ze met bijna niets vertrokken: een opblaasbare luchtmatras.

De achtergrond: een leven dat steeds nauwer werd
Winfried en Petra waren een jong echtpaar uit de omgeving van Rostock. Ze leefden in een DDR die steeds meer onder druk stond van politieke controle, economische stagnatie en sociale beperkingen. Voor veel jonge mensen voelde de toekomst uitzichtloos. Reizen was verboden, meningsuiting beperkt, en de Stasi hield iedereen in de gaten.

Voor de Holzapfels werd de situatie onhoudbaar toen Winfried in conflict kwam met lokale autoriteiten. Hij werd gezien als iemand die “niet volledig betrouwbaar” was — een gevaarlijk stempel in de DDR. De angst voor arrestatie of beroepsverbod groeide.

Ze besloten dat ze niet langer konden blijven. Maar hoe ontsnap je uit een land dat volledig is afgesloten?

Het plan: een luchtmatras als laatste redmiddel
De Oostzee lag relatief dichtbij. Zweden was te ver, maar het West-Duitse eiland Fehmarn lag op een haalbare afstand — althans, in theorie. De afstand vanaf de DDR‑kust bedroeg ongeveer 30 tot 40 kilometer, afhankelijk van de stroming.

Maar de Holzapfels hadden geen boot, geen motor, geen zeil. Wat ze wél hadden, was een opblaasbare luchtmatras, bedoeld voor recreatief gebruik aan het strand.

Het idee was krankzinnig. De kans op verdrinking was enorm. De kans om ontdekt te worden door DDR‑patrouilles nog groter. Maar het alternatief — blijven — was voor hen geen optie meer.

De nacht van de ontsnapping
In de nacht van 9 op 10 augustus 1969 slopen Winfried en Petra naar een afgelegen stuk strand bij Kühlungsborn. De kust was zwaar bewaakt, maar er waren momenten waarop patrouilles elkaar net niet overlapten. Ze wachtten tot het donker was, verborgen in de duinen, terwijl zoeklichten over het water gleden.

Toen de kust even stil leek, renden ze naar het water, de luchtmatras tussen hen in. Ze duwden het drijvende gevaarte de golven in en klommen erop. De zee was koud, de wind guur. Ze wisten dat ze urenlang zouden moeten drijven en peddelen, zonder enige garantie dat ze de overkant zouden halen.

Op zee: een strijd tegen kou, golven en angst
Zodra ze verder van de kust kwamen, werd de situatie ernstiger. De golven waren hoger dan verwacht. De luchtmatras was niet ontworpen voor open zee en boog gevaarlijk door bij elke golfslag. Ze moesten voortdurend water wegduwen en hun evenwicht bewaren.

De temperatuur van het water lag rond de 15 graden — koud genoeg om binnen enkele uren onderkoeling te veroorzaken. Ze droegen geen wetsuits, alleen gewone kleding.

De uren kropen voorbij. Ze zagen patrouilleboten in de verten, hoorden motoren en zoeklichten waardoor ze nauwelijks durfden te spreken. Toch bleven ze doorzetten. De stroming dreef hen langzaam richting het noordwesten — precies de richting van Fehmarn.

De uitputting slaat toe
Na vele uren op zee waren ze volledig uitgeput. Hun spieren trilden van de kou. Petra dreigde meerdere keren van de matras te glijden. Winfried hield haar vast, soms met gevaar voor eigen evenwicht.

Ze hadden geen idee hoe ver ze waren gekomen. De nacht was zwart, zonder maanlicht. Ze konden alleen hopen dat ze niet terugdreven richting de DDR‑kust, waar arrestatie onvermijdelijk zou zijn.

De redding: een vissersboot uit het Westen
In de vroege ochtend zagen ze in de verte een silhouet: een vissersboot. Ze wisten niet of het een DDR‑patrouille was of een West-Duitse visser. Maar ze hadden geen kracht meer om te vluchten of zich te verbergen.

Ze riepen en zwaaiden en de boot kwam dichterbij. Het bleek een West-Duitse vissersboot uit Fehmarn te zijn.

De vissers konden hun ogen niet geloven toen ze het doorweekte, onderkoelde stel op een luchtmatras zagen drijven. Ze hesen hen aan boord, wikkelden hen in dekens en brachten hen naar de haven van Fehmarn.

Daar werden ze opgevangen door de West-Duitse autoriteiten. Ze kregen medische zorg, warme kleding en — het belangrijkste — politiek asiel.

Ze waren vrij!

De reactie van de DDR: woede en schaamte
De ontsnapping van de Holzapfels was een enorme blamage voor de DDR. Niet alleen omdat ze waren ontsnapt, maar omdat ze dat hadden gedaan met een luchtmatras — een symbool van de absurditeit van het systeem dat hen gevangen hield.

De Stasi startte onmiddellijk een onderzoek:
Hoe hadden ze de kustbewaking kunnen passeren?
Wie had hen geholpen?
Waren er meer mensen van plan om via de zee te vluchten?

De DDR‑autoriteiten probeerden het verhaal stil te houden, maar in het Westen kreeg het juist veel aandacht. Het werd een symbool van de wanhoop en moed van DDR‑burgers die alles riskeerden voor vrijheid.

Het leven na de vlucht
In West-Duitsland bouwden Winfried en Petra een nieuw leven op. Ze kregen de vrijheid waar ze zo naar verlangd hadden, maar de herinnering aan hun gevaarlijke overtocht bleef hen altijd bij.

Het bericht De vlucht van de familie Holzapfel: Een wanhopige oversteek over de Oostzee verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Midden in de aanloop naar Kerstmis in 1975 werd een klopjacht ingezet die de geschiedenis van de DDR zou ingaan als een van de grootste ooit. Agenten van de Volkspolitie, soldaten van het Nationale Volksleger (NVA) en de Grenstroepen, evenals medewerkers van het Ministerie van Staatsveiligheid (Stasi), werden in opperste staat van paraatheid gebracht. Allen zaten Werner Weinhold op de hielen. Volgens documenten van de Stasi deserteerde hij op 15 december 1975 tussen 3.00 en 5.30 uur ’s ochtends uit zijn NVA- eenheid in Spremberg, Brandenburg, terwijl hij wachtdienst had. De toen 26-jarige stal een Trabant en had een Kalasjnikov-machinegeweer en diverse magazijnen met munitie bij zich. Op de snelweg bij het dorp Wüstenbrand in het toenmalige district Karl-Marx-Stadt ontweek de man, die al meerdere strafbare feiten op zijn naam had staan, een politiecontrole door met zijn wapen te zwaaien en zette zijn vlucht voort. In Karl-Marx-Stadt en Gera stal Weinhold nog meer auto’s. In de uren die volgden, raakten de achtervolgers de deserteur uit het zicht.

 Op dezelfde dag brak er een golf van bedrijvigheid uit op het districtshoofdkwartier van de Stasi in Suhl. Slechts enkele uren nadat Weinhold zijn eenheid van het Nationale Volksleger (NVA) had verlaten, werd om 13.10 uur een opsporingsbericht uitgevaardigd in de Hölderlinstraat in Suhl. De autoriteiten vermoedden dat Weinhold zou proberen naar West-Duitsland te vluchten via de Duits-Duitse grens in het zuidwesten van Oost-Duitsland. Op 16 december 1975 bleken deze vermoedens terecht toen de Wartburg- auto die Weinhold in Gera had gestolen, werd gevonden in de buurt van Schackendorf in het district Hildburghausen. Een onmiddellijk onderzoek door de Stasi wees uit dat de vluchtauto de vorige dag tussen 17.00 en 18.00 uur achtergelaten moest zijn. Weinhold was dus in de grensstreek terechtgekomen en slechts de grensversterkingen scheidden hem nog van de Vrijstaat Beieren, op slechts enkele kilometers afstand.

Het hoofd van de Stasi-districtsadministratie in Suhl, kolonel Heinz Pommer, gaf onmiddellijk opdracht tot de oprichting van zogenaamde zoekcommandocentra in Suhl en Hildburghausen om de zoektocht naar Weinhold te coördineren. Alle medewerkers van de Stasi-districtsadministratie in Suhl werden, conform de instructies, in staat van paraatheid gebracht. Daarnaast ondersteunden tientallen medewerkers ter plaatse de zoekactie van het Stasi-districtskantoor in Hildburghausen. Zoals gedocumenteerd in Stasi- archieven, namen ook meer dan 70 onofficiële collaborateurs (IM’s) deel aan de zoektocht naar Weinhold. Verschillende getuigen meldden zich in de daaropvolgende uren: Zo zagen twee mannen op 16 december 1975, rond 11.00 uur, een persoon vanuit de richting van Goßmannsrod naar Veilsdorf lopen, gekleed in een winteruniform van het Oost-Duitse Nationale Volksleger (NVA) en met een voorwerp dat leek op een Kalasjnikov-machinegeweer. Op dezelfde dag, rond 13.00 uur, bracht een onbekende enkele minuten door in een restaurant in Bockstadt en kocht twee Bockwurst-worsten. Ook in Bockstadt meldde een huiseigenaar dat iemand zijn huis was binnengedrongen en flessen wijn en rode wijn uit de kelder had meegenomen. Op 17 december, rond 5.30 uur ’s ochtends, hoorden twee grenswachters, op ongeveer 300 meter van de grenspost Steudach, geluiden en voetstappen in het bos. Toen ze tot op 50 meter afstand waren gekomen, maakte een van de bewakers een geluid, waarop een onbekende zich snel terugtrok.

In de nacht van 19 december 1975, omstreeks 2.15 uur ’s nachts, hoorden verschillende grenswachten een lang salvo geweervuur ​​in de omgeving van Veilsdorf. Toen de verantwoordelijke pelotonscommandant de twee bewakers, Klaus-Peter Seidel en Jürgen Lange, controleerde, trof hij beide mannen bewusteloos aan met schotwonden. Werner Weinhold was erin geslaagd naar West-Duitsland te vluchten. Het Ministerie van Staatsveiligheid (Stasi) onderzocht de plaats delict nauwgezet. De overleden grenswachten werden overgebracht naar het Instituut voor Forensische Geneeskunde in Jena, en hun uitrusting, uniformen, wapens, evenals de kogels en patroonhulzen, werden onderzocht door het Instituut voor Criminalistiek van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en de Technische Onderzoekseenheid van de Stasi. De bevindingen bevestigden dat Weinhold de twee bewakers tot op enkele meters afstand had benaderd en het vuur had geopend. Hij raakte Klaus-Peter Seidel, die zat of op het punt stond op te staan, met zeven kogels in de borst en benen. Jürgen Lange werd in zijn rug en armen door vier kogels geraakt. Volgens Stasi-archieven was er geen enkel schot gelost met de wapens van de bewakers.

De politie arresteerde Weinhold op 21 december 1975 in Recklinghausen, Noordrijn-Westfalen. Op dezelfde dag diende het Oost-Duitse Openbaar Ministerie een uitleveringsverzoek in bij West-Duitsland. Dit werd afgewezen omdat Weinhold in Oost-Duitsland de doodstraf riskeerde. Ongeveer een jaar later vond zijn proces plaats bij de rechtbank van Essen. De rechtbank sprak Werner Weinhold vrij, omdat het panel het mogelijk achtte dat Weinhold eerst was neergeschoten en dus uit zelfverdediging had gehandeld. Ook kon destijds niet definitief worden uitgesloten dat de Oost-Duitse autoriteiten met munitie en wapens hadden geknoeid. Oost-Berlijn reageerde fel op de uitspraak en noemde het een ‘schandalig vonnis’. In 1977 vernietigde het Bundesgerichtshof het vonnis en verwees de zaak door naar de rechtbank van Hagen voor een nieuwe behandeling. Weinhold werd uiteindelijk in oktober 1978 veroordeeld tot vijf jaar en zes maanden gevangenisstraf. Hij zat tweederde van zijn straf uit en werd in 1982 vervroegd vrijgelaten.

De Oost-Duitse staats- en partijleiding smeedden plannen voor wraak. Als Weinhold niet in Oost-Duitsland kon worden gearresteerd en gestraft, dan zou de woede van Oost-Berlijn zich in West-Duitsland over hem heen storten. De Stasi opende een operationeel onderzoek, met de codenaam ‘Terrorist’. Het plan was om Weinhold te vermoorden in zijn nieuwe woonplaats Marl, Noordrijn-Westfalen. De inlichtingendienst had verschillende opties: hem ontvoeren en een zelfmoord in scène zetten op een rangeerterrein, hem doodschieten met een geluidsgedempt pistool, of een overval in scène zetten waarbij hij om het leven zou komen. De moordplannen werden echter nooit uitgevoerd. De gevolgen van Weinholds ontsnapping voor de grenswacht waren zelfs daarna nog voelbaar: in 1976 probeerde een burger naar het Westen te vluchten op dezelfde plek waar Werner Weinhold een jaar eerder twee Oost-Duitse grenswachten had gedood tijdens zijn gewelddadige poging om door te breken naar West-Duitsland. In het eindrapport van Operatie ‘Lafhartig’ stond dat de twee grenswachten die op dat moment dienst hadden ‘niet bereid waren hun vuurwapens te gebruiken en tegelijkertijd vreesden dat de grensovertreder dat wel zou doen. Denkend aan de crimineel Weinhold bleven ze in een verborgen positie om een ​​confrontatie met de grensovertreder te vermijden ( BStU , MfS , AOP 5391/77, p. 98).’ De militaire rechtbank in Erfurt veroordeelde de twee grenswachten tot respectievelijk 9 en 14 maanden gevangenisstraf.

Het bericht Schoten gelost in een decembernacht – De ontsnapping van Werner Weinhold verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Als de lijnen op het gras van het voetbalveld net te zien zijn in het eerste straaltje zonlicht, doorbreekt het ploffende geluid van tweetaktmotoren de ochtendrust in het sportcomplex Britzer Mühle in een slaperig West-Berlijns voorstadje.

Meteen daarna draaien de houten propellers van de twee ultralichte vliegtuigjes, die de broers Holger en Ingo Bethke midden in de nacht in onderdelen hiernaartoe hebben gebracht en ter plekke in elkaar hebben gezet.

Op 26 mei 1989 om 4.22 uur, na een kort, hobbelig ritje van 50 meter over het grasveld, krijgt Ingo zijn tweezits Ikarus Fox II/C22 in de lucht. Zijn broertje Holger volgt even later. De stoel naast Ingo is leeg. Die is gereserveerd voor broer Egbert. Ingo en Holger willen over de Berlijnse Muur vliegen om hem op te halen.

Grijze woonblokken tekenen zich af tegen de grijze ochtendhemel, en een eindje verderop zien de vliegende broers een verlichte slang die zich als een litteken een weg zigzagt door de stad.

De ‘zone des doods’ noemen de Berlijners het, vanwege de vele DDR-burgers die er doodgeschoten zijn in hun pogingen het fel verlichte niemandsland tussen Oost- en West-Berlijn over te steken op weg naar de vrijheid.

Ingo en Holger zetten koers naar de onheilspellende lichtstrook. Ze zijn beiden eerder zelf uit de DDR gevlucht: Ingo op een luchtbed en Holger met pijl-en-boog en een kabelbaan.

Nu steken ze de grens opnieuw over en riskeren daarmee ten minste 15 jaar in een van de beruchte gevangenissen van Oost-Duitsland.

LUCHTBED OVER DE ELBE
Jaren geleden vluchtte Ingo Bethke zelf uit de DDR. Als zoon van loyale partijleden werd hij in 1973 opgeroepen om zijn dienstplicht te vervullen als bewaker van de West-Duitse grens bij de rivier de Elbe.

Hoewel zijn ouders trouwe partijsoldaten waren, haatte Ingo het communistische bewind, en hij wilde naar het Westen vluchten.

Tijdens zijn tweejarige diensttijd bestudeerde hij de grens en de veiligheidsprocedures tot in het kleinste detail. Deze kennis kon hij later gebruiken om zijn droom te realiseren.

Op de avond van 22 mei 1975, een half jaar na zijn diensttijd, is de 21-jarige Ingo klaar voor zijn vluchtpoging over de Elbe.

Samen met zijn vriend Wolfgang sluipt hij midden in de nacht door het vijf kilometer brede Sperrgebiet langs de rivier, waar burgers niet zonder speciale toestemming mogen komen.

Hij is uitgerust met twee tangen, twee luchtbedden en een soort houten ‘stamper’, die hij zelf heeft gemaakt van een stok met een blokje aan het uiteinde.

Ingo en Wolfgang slagen erin het grenshek te bereiken. Ze maken een gat van 30 bij 30 centimeter en kruipen erdoorheen. Ingo’s hart gaat tekeer, maar ze lijken niet ontdekt te zijn.

Het is nog maar 500 meter naar de Elbe, maar ze moeten nog wel door een mijnenveld van een paar meter breed. Voorzichtig klopt Ingo met zijn stamper op de grond, ongeveer een meter voor zich. Als er een mijn ligt, zal deze ontploffen.

Een exploderende mijn kan hem gemakkelijk een been kosten, maar door de stamper op voldoende afstand te houden hoopt hij niet gewond te raken.

Gelukkig raakt zijn stamper geen mijnen. Telkens controleert hij een stukje grond ter grootte van een voetafdruk en zet hij voorzichtig het volgende stapje. Wolfgang loopt precies in de voetsporen van Ingo.

De twee jonge mannen bereiken ongezien de oever en beginnen hun luchtbedden op te blazen. Op de rivier patrouilleren Oost-Duitse grenswachten met snelle boten.

Er is echter geen boot te zien, dus Ingo en Wolfgang lopen het koude water in, gaan op de luchtbedden liggen en peddelen als bezetenen naar de vrijheid.

De overtocht lijkt een eeuwigheid te duren, hoewel de rivier op die plaats maar 200 meter breed is. Ingo is als de dood om ontdekt te worden, maar na een half uur krijgen ze eindelijk de andere oever in zicht.

Drijfnat maar zielsgelukkig klauteren ze aan land. Ingo Bethke is een vrij man.

BROERTJE BEVRIJD MET PIJL-EN-BOOG
In de jaren na de vlucht van Ingo groeit bij zijn jongere broer Holger het verlangen om ook te ontsnappen.

Hij probeert een vluchtplan te bedenken, maar dat valt niet mee: in de jaren 1970 en 1980 wordt de grensbewaking van de DDR voortdurend aangescherpt, met waakhonden, wachttorens en schrikdraad.

In november 1982 lacht het geluk de dan 24-jarige Holger Bethke eindelijk toe.

Een van zijn goede vrienden, Michael Becker, komt met een vluchtplan dat volgens hem ‘80% kans van slagen’ heeft. Holger bedenkt zich geen moment: ‘Ik doe mee! Wanneer gaan we?’

Enige tijd later ontvangt Ingo in West-Duitsland een gesmokkelde brief, waarin zijn broer Holger zijn gewaagde plan in detail beschrijft.

In de Berlijnse Bouchéstrasse, waar de Muur dicht tussen twee woonblokken door loopt, willen Holger en Michael met een pijl-en-boog een dunne draad van oost naar west schieten. Ingo moet de draad aan de westkant vastgrijpen en vervolgens een staaldraad over de Muur trekken.

Hij moet dan de draad aan zijn auto vastmaken en straktrekken, zodat de twee mannen met elk een zelfgemaakt kabelwiel met een handgreep de gevreesde zone des doods op 20 meter hoogte over kunnen steken.

Terwijl Holger en Michael in parken oefenen met boogschieten, lukt het Ingo om een walkietalkie Oost-Berlijn binnen te smokkelen. Zo kunnen ze communiceren tijdens de vluchtpoging. Op 30 maart 1983 zijn ze er klaar voor.

AAN EEN KABEL OVER DE MUUR
Om twee uur ’s middags dragen Holger Bethke en Michael Becker, vermomd als elektriciens, hun gecamoufleerde vluchtuitrusting vijf etages omhoog, naar de zolder van een zorgvuldig uitgekozen appartementsgebouw aan de Bouchéstrasse.

Ze hebben aan alle details gedacht: om geen lawaai te maken tijdens de nachtelijke actie hebben ze isolerende dekens meegenomen voor op de vloer, en wol onder hun schoenzolen geplakt.

Dat was verstandig, want zonder dat ze het weten zijn ze in een gevaarlijk wespennest
beland: het DDR-regime heeft ervoor gezorgd dat alle bewoners van gebouwen in de buurt van de Muur trouwe partijleden zijn, die niet zullen aarzelen de grenswachten te alarmeren bij onraad.

Om drie uur ’s nachts, na bijna 13 uur wachten op de zolder, schakelt Holger zijn walkietalkie in. Ingo’s stem kraakt: ‘Ik ben op mijn post. Zijn jullie er klaar voor?’

Michael Becker opent voorzichtig een dakraampje en steekt zijn hoofd naar buiten. Er zijn geen grenswachten te zien, afgezien van één bewaker in een wachttoren, maar die lijkt wel in slaap gevallen. Holger spant zijn boog en schiet een pijl af uit het raam.

De pijl vliegt weg met de draad, maar belandt in een boom. Op van de zenuwen houden de twee mannen hun adem in, bang dat iemand ze gehoord heeft. De wacht in de toren verroert zich niet. Nieuwe pijl, nieuwe draad. Nu raakt Holger het dak van het gebouw aan de overkant waar de pijl overheen had moeten vliegen.

Nog maar twee pijlen over. Holger spant de boog weer. Deze pijl komt wel op de juiste plaats terecht, maar Ingo kan hem niet vinden.

Gespannen wachten Holger en Michael bij de walkietalkie. Pas een uur later spreekt Ingo eindelijk het verlossende woord. Langzaam trekken de mannen eerst een dikkere lijn en vervolgens een staaldraad over de Muur.

De twee Oost-Duitsers binden de draad vast aan de stevige schoorsteen in het gebouw, en geven aan Ingo door dat hij hem strak kan trekken. Cement en stukjes steen vliegen de mannen om de oren als Ingo’s BMW de draad spant. Het lawaai lijkt oorverdovend, maar niemand heeft iets gehoord.

Holger is de eerste die uit het raam klimt. Hij heeft geen idee of de draad schuin genoeg hangt om hem naar de andere kant te brengen.

Hij zou zomaar boven de gevaarlijke zone des doods kunnen blijven hangen. Met zijn blik op West-Berlijn maakt hij zijn wiel vast aan de draad en zet af. De eerste meters glijdt hij soepel de vrijheid tegemoet, maar dan, een paar meter vóór het dak aan de andere kant, komt hij tot stilstand.

Resoluut slingert hij zijn benen op de draad en kruipt het laatste stukje, in de hoop dat de grenswachten hem niet kunnen zien in het felle schijnsel van de straatlantaarns onder hem. Even later zet hij voet op het West-Berlijnse dak.

Niemand reageert. Enkele seconden later bereikt ook Michael Becker de overkant, en de twee mannen juichen: ‘We hebben het gered!’

Om half vijf ’s morgens op 31 maart 1983 wordt Holger Bethke na acht jaar herenigd met zijn grote broer. Maar één persoon ontbreekt er nog: Egbert, de derde broer.

HELIKOPTER VAN PLAYBOY GEEFT INSPIRATIE
Het idee om de middelste broer via de lucht te redden ontstaat als Ingo en Holger in 1984 een artikel over een minihelikopter in de Playboy lezen.

Een West-Duitse vriend, Peter Jende, wordt meteen naar Oost-Berlijn gestuurd om Egbert te zoeken en over het plan te vertellen.­

Ingo en Holger kunnen als overlopers niet de DDR in, maar West-Berlijners kunnen redelijk eenvoudig de grens oversteken. Peter Jende vindt Egbert al snel. ‘Wil je dat je broers je naar het Westen vliegen?’ vraagt hij aan Egbert als ze elkaar in Oost-Berlijn treffen.

‘Ja!’ roept Egbert spontaan uit, maar voegt er dan aarzelend aan toe: ‘Maar mijn broers kunnen helemaal niet vliegen …’

En dat zijn ze nu juist aan het leren. De helikopter uit de Playboy blijkt niet erg geschikt te zijn als prototype, maar in 1987 valt na lang twijfelen hun keuze op twee lichtgewicht vliegtuigjes van het type Ikarus Fox.

De vliegtuigjes zijn gemaakt door de West-Duitse fabriek Comco Ikarus Gmbh, die vooral kleine vliegtuigjes produceert die de klanten thuis in elkaar kunnen zetten. Ingo volgt een spoedcursus vliegen, en de rest van de training vindt in het diepste geheim op een privéterrein in België plaats.

Holger krijgt het vliegen uiteindelijk ook onder de knie. De twee broers kiezen het Treptower Park uit om Egbert op te pikken, vlak bij het grootste monument in Oost-Berlijn voor gevallen soldaten van de Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog.

Om na de landing zo snel mogelijk weer op te kunnen stijgen wordt Ingo’s toestel uitgerust met een extra krachtige motor, die de benodigde startbaanlengte met 30 meter verkort. Om de plaatselijke omstandigheden goed te kunnen onderzoeken, zien ze geen andere oplossing dan Holger naar Oost-Berlijn te sturen.

Ze kennen iemand uit Hamburg die erg op Holger lijkt. Hij ‘verliest’ zijn paspoort, en levert een foto van Holger in voor zijn nieuwe paspoort. Het plan slaagt: met zijn valse paspoort kan Holger ongehinderd de trein naar Oost-Berlijn nemen, waar hij met Egbert alle molshopen en andere mogelijke gevaren in het Treptower Park bestudeert. Hij verlaat Oost-Berlijn ook weer zonder verdere problemen.

Vóór hun vlucht schilderen Ingo en Holger hun vliegtuigjes in militaire kleuren en plakken ze de rode Russische ster op de staart en onderkant, zodat ze op militaire vliegtuigen van de Sovjet-Unie lijken.

Holger weet uit ervaring dat de rode sterren hun leven kunnen redden. Als een grenswacht het vliegtuigje ziet, zal hij niet schieten, maar een lange reeks telefoongesprekken gaan voeren en uiteindelijk bij het commandocentrum van het Rode Leger uitkomen.

Dit kost tijd, en de broers hopen maar een paar minuten nodig te hebben om Egbert op te halen.

ÖDEL DÖDEL, HOOR JE ME?
Op 26 mei om 4.25 uur naderen Ingo en Holger Bethke de Berlijnse Muur snel met hun kleine, lichtgewicht vliegtuigjes.

‘Ödel-Dödel?’ roept Ingo in zijn walkietalkie. Dit is de oude bijnaam van zijn broertje.

‘Ödel-Dödel, hoor je me?’

Egbert Bethke zit verscholen in de bosjes in het Treptower Park, als hij de stem van zijn broer Ingo door zijn walkietalkie hoort.

‘Ja!’ antwoordt hij zachtjes, doodsbang dat hij ontdekt wordt door een agent of iemand die toevallig zijn hond uitlaat. ‘Ik ben hier!’

‘Oké’, klinkt het, ‘we zijn onderweg!’

Ingo slaakt een zucht van verlichting als hij de stem van Egbert hoort. De actie verloopt – voorlopig – volgens plan.

Maar als Ingo boven het Treptower Park vliegt, ziet hij aan één kant van de ‘landingsbaan’ iets wat hij niet had verwacht: een rondreizend circus met witte woonwagens rond een grote circustent. Ingo neemt razendsnel een besluit: hij zet de landing in, en hoopt maar dat de circusartiesten niet wakker worden voordat hij weer – met zijn jongere broer Egbert aan boord – opgestegen is.

Terwijl Ingo daalt, cirkelt Holger boven het park. Als Ingo een hobbel raakt en het landingsgestel kapotgaat, wat niet ondenkbaar is met al die molshopen op het veld, moet Holger landen en zijn broers ophalen.

Hij heeft geen flauw benul of het kleine vliegtuigje überhaupt wel sterk genoeg is om drie passagiers te dragen.

Ingo zweeft een stukje boven het gras, voor hij het vliegtuigje voorzichtig aan de grond zet. Het landingsgestel blijft heel. Bij het Sovjet-monument stopt hij het toestel en keert het met draaiende propeller, klaar om weer op te stijgen.

Bij de aanblik van het vliegtuigje stormt Egbert uit de bosjes en rent op zijn broer af. Dit is de eerste keer in 14 jaar dat ze elkaar zien. ‘Pas maar op dat je niet tegen de propeller aanloopt!’ roept Ingo.

Egbert springt in de passagiersstoel.

‘Start, Ingo, start!’ roept hij.

‘Rustig!’ roept Ingo en geeft Egbert een klopje op zijn helm als begroeting.

Hij gebaart tegen Egbert dat hij zijn riem vast moet maken. Maar zijn broer is te opgewonden om helder te denken en zijn gordel om te doen.

‘Schiet nou maar op!’ roept hij.

Terwijl Ingo gas geeft en over het hobbelige veldje wegrijdt, houdt Egbert zich aan de stuurknuppel vast om niet om te vallen. Als het vliegtuigje klaar is om op te stijgen, moet Ingo de stuurknuppel uit de handen van zijn broer wrikken. Resoluut rukt hij de stuurknuppel naar achteren en de wielen komen los.

ZONES DES DOODS BESCHERMT BROERS
Het kleine toestel is nu zo’n 80 kilo zwaarder, en de bomen aan de rand van het park komen steeds dichterbij, terwijl Ingo probeert genoeg lucht onder de vleugels te houden. Het lukt hem uiteindelijk het minivliegtuigje tien meter boven de boomtoppen te houden.

Het is precies 4.30 uur. Ingo zet koers naar de Berlijnse Muur. Bij het centrum volgen Ingo en Holger nauwkeurig de zigzaglijn van de Muur.

Hier, boven de best bewaakte grens ter wereld, voelen de vliegende broers zich gek genoeg het veiligst: de Oost-Duitse grenswachten durven pas te schieten als ze er helemaal zeker van zijn dat de vliegtuigjes niet van het Rode Leger zijn, en eventuele helikopters of vliegtuigen van de westelijke militaire bases durven niet te dicht bij de Muur te komen uit angst voor het Russische afweergeschut.

Terwijl het vliegtuigje door de ochtendschemering zweeft, wordt Egbert door emoties overmand.

Het dringt nu pas tot hem door dat hij zijn vrienden en familieleden in Oost-Duitsland nooit meer zal zien, maar is tegelijk heel blij dat hij eindelijk op weg is naar de vrijheid.

Na een paar minuten vliegen zien ze de zwaar beveiligde Brandenburger Tor. Ingo en Holger buigen af naar het westen en zetten de landing in.

Om 4.38 uur raken de wielen van het landingsgestel het West-Berlijnse gras op het grote veld achter het Rijksdaggebouw, en nu voelt Egbert zich pas echt gelukkig. Hij kan zijn blijdschap niet langer onderdrukken en barst uit:

‘Ik kan het niet geloven!’ Lachend en schreeuwend springt hij uit het vliegtuig, kust de grond en begint te huilen van vreugde.

Als een groep verbaasde agenten later die ochtend de twee vliegtuigjes verlaten op het grasveld aantreft, zijn de gebroeders Bethke al lang weg. Ze zijn meteen een kroeg ingedoken – als vrije burgers van West-Duitsland.

Het bericht Drie vindingrijke broers ontsnapten over de Berlijnse Muur verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De brug van het DDR-cruiseschip ‘Völkerfreundschaft’ baadde in schitterend licht. Kapitein Gerhard Thiemann en zijn mannen zagen alleen de felle koplampen van de ‘Najade’ en de ‘Triton’. De West-Duitse onderzeeërboten bevonden zich op een parallelle koers voor het eiland Fehmarn en hadden plotseling alle schijnwerpers op het 160 meter lange droomschip van de arbeiders- en boerenstaat gericht. Toen voelde Thiemann een schok – de ‘Najade’, het schip van de klassenvijand, had de stoomboot uit Rostock geramd.

“Ik wist niet wat er aan de hand was,” zei Thiemann later. “Mijn eerste gedachte was dat gewapende conflicten tussen de DDR en de BRD aan de gang waren.”

In feite was een passagier kort daarvoor overboord gesprongen en door de bemanning van de ‘Najade’ gered uit het water, dat slechts 4,8 graden koud was. De Stasi merkte de volgende ochtend pas dat een gast ontbrak. 220 bemanningsleden en 496 passagiers waren op paaszondag 1968 van boord gegaan in Rostock-Warnemünde. Manfred Semmig uit Zschaitz in Saksen was erin geslaagd te ontsnappen – het eindigde bij zijn ouders in Kiel.

Tot op de dag van vandaag wordt gespeculeerd of de botsing hiermee verband hield en waarom de Bondsrepubliek besloot een dergelijke gevaarlijke en dure reddingsoperatie voor een DDR-vluchteling uit te voeren. Was Manfred Semmig een agent die het Westen alleen op deze manier kon krijgen? Was hij een ‘vijand’, zoals de DDR-propaganda afwijzend beweerde?

De geruchten zijn gevarieerd: Semmig zou hebben gewerkt bij het Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Volksmarine in Wolgast en zou betrokken zijn geweest bij de ontwikkeling van het lichte torpedo snelle bootproject 63.300 ‘Polecat’ en was daarom een belangrijk geheim agent. Het gerucht ging ook dat hij kaarten en foto’s van de onderzeeërjagers van de CIA had ontvangen op de ‘Völkerfreundschaft’ tijdens zijn verblijf in Cuba om zich voor te bereiden op de ontsnapping.

De Hamburgse journalist Wolfgang Klietz reconstrueerde Semmigs spectaculaire ontsnapping in zijn nieuwe boek ‘Schutzlos auf See.’ Dienovereenkomstig wilde Semmig er gewoon uit en de willekeur van de DDR achter zich laten. Wat voorheen onbekend was: een familielid van de West-Duitse marine hielp hem. Klietz vond het spoor in het militaire archief van de archieven van de Bondsrepubliek.

Manfred Ernst Semmig werd geboren in het district Meißen in 1933. Zijn vader Gerhard bezat een boerderij van 72 hectare in Wuhnitz tot het einde van de Tweede Wereldoorlog, maar keerde er niet terug na de oorlog en vestigde zich in de buurt van Kiel. De Stasi vermoedde dat hij bang was voor straf voor ‘zijn actieve fascistische activiteit.’ Waarom de vader zijn zoon achterliet, is onduidelijk.

In 1945 onteigenden de Sovjets het gezin. Semmig verbleef bij de grootouders in Zschaitz. Hij werkte op hun boerderij van 38 hectare en nam die in 1953 over. Vijf jaar later werd dit pand ook onteigend. Manfred Semmig had voor de tweede keer land verloren aan de staat. Voor hem was het duidelijk: hij wilde niet langer in dit land wonen.

De Stasi had hem al lang in het vizier. “Politieke attitudes en maatschappelijk werk in de woonwijk en op het werk zijn negatief,” was in een rapport te lezen.

In 1967 besloot de man uit Saksen de DDR te verlaten na verschillende afgewezen verzoeken om het land legaal te verlaten. Hij bedacht het plan om in de Oostzee te springen en begon zwemlessen te nemen. Hij ontmoette stiekem zijn ouders op de Leipziger Messe. Blijkbaar wisten ze al van het idee om te vluchten met de ‘Völkerfreundschaft’: de moeder had een foto van de ‘Thetis’ in haar bagage, een identiek zusterschip van ‘Najade’ en ‘Triton.’ De ouders van Manfred Semmig keerden terug naar de Bondsrepubliek en vertrouwden op een familielid – een zeekapitein van de Bundeswehr.

Ondanks het negatieve advies slaagde Semmig er in het voorjaar van 1968 in om een vakantie te boeken met de ‘Völkerfreundschaft’, dat meestal alleen mogelijk was voor ‘werkende arbeiders.’ Het feit dat zijn reis naar Cuba niet werd afgewezen, was waarschijnlijk te wijten aan een bijna ongelooflijke storing. Het districtsbestuur van Leipzig had hierover een brief ontvangen. “De tijd tussen de aanvraag en de afwijzing was in die tijd te kort,” zei het later in een notitie na de succesvolle ontsnapping hierover.

De reis met de ‘Völkerfreundschaft’ naar Cuba kostte 3500 mark. De 33-daagse reis begon op 13 maart 1968. Semmig was alleen op reis. Hij nam nauwelijks deel aan de uitbundige feesten en zat vaak tot laat in de nacht somber in zijn eentje aan de bar.

Zijn ontsnapping op de terugreis uit het Caribisch gebied was precies voorbereid: op de reis door het Engelse kanaal ging Semmig naar de klantenservice in de radiokamer en belde naar Kiel. Om 18.52 uur was er een verbinding via de Rügen-radio, de radio-officier hoorde hem en kon zich slechts één zin later herinneren: “We komen zondagochtend vroeg aan in Warnemünde.” De vader van Semmig antwoordde: “Je komt niet op zondagochtend, maar al op zaterdagavond.”

De radio-operator was verbaasd omdat de ‘Völkerfreundschaft’ werd aangekondigd voor zondagochtend in Rostock. Semmig was echter blij. Nu wist hij dat de ‘Völkerfreundschaft’ zaterdag in de West-Duitse wateren zou zijn. Daarmee kon zijn ontsnappingsplan lukken.

Zijn vader informeerde het familielid van de West-marine. Kort daarna liepen ‘Najade’ en ‘Triton’ de haven van Kiel uit. ‘Tactische verkenning van dichtbij’ was hun officiële bestelling. Tijdens de reis lieten de commandanten poppen vallen om te oefenen met het redden van een persoon uit de koude zee. Luisteraars van de marine-telecommunicatie-exploitanten in Twedter Feld nabij Flensburg, die anders alleen het maritieme radioverkeer van oorlogsschepen van het Warschaupact in de gaten hielden, richtten zich op het vakantieschip in de Oostzee en straalden voortdurend de positie uit naar de kleine oorlogsschepen die achter het lichtschip ‘Fehmarnbelt’ zaten te wachten.

Toen de ‘Völkerfreundschaft’ dichterbij kwam, gingen de twee schepen eropuit en ontdekten het overeengekomen teken kort na middernacht: Semmig flitste met een zaklamp. ‘Najade’ en ‘Triton’ openden de koplampen. Terwijl de ‘Völkerfreundschaft’ met volle kracht door de Oostzee ploegde, kneep Semmig door de patrijspoort van zijn hut en probeerde een waslijn af te trappen. “Een touw en een been werden zichtbaar”, schreef ‘Najade’ commandant Johannes Hass in zijn rapport. Hij bracht de reis terug tot 15 knopen. Hierdoor zakte de boot snel achterover.

Toen brak de lijn, Semmig dook in zee. De ‘Najade’ bleef op hoge snelheid naar het passagiersschip varen, dat nu zoals gepland van koers veranderde naar stuurboord. De commandant van de ‘Najade’ had blijkbaar geen rekening gehouden met deze kleine bocht toen hij op weg was naar het passagiersschip om Semmig te redden. De machtige achtersteven van de ‘Völkerfreundschaft’ bewoog zich naar de onderzeeërjager en Hass probeerde de ‘Naiad’ tussen de man en het cruiseschip te manoeuvreren. “Volle kracht terug!”, beval hij en realiseerde zich tegelijkertijd dat een botsing niet kon worden vermeden – anders zou de ‘Najade’ Semmig, die voor zijn leven zwom, overvaren.

Het kwam tot een aanvaring, de schepen ‘ontmoetten’ elkaar bijna haaks. Bij een botsing raakte het machinegeweer de voorkant van de ‘Najade’ en viel onmiddellijk terug. De man bij de machine-telegraaf werd door de boot geslingerd. Het licht flikkerde op de brug, de ‘Najade’ lag 30 graden op zijn kant.

De door elkaar geschudde bemanning van de ‘Najade’ slaagde erin om een verlichte reddingsboei naar Semmig te gooien. “Kom je uit het Westen?” was de eerste vraag aan boord. De man was ‘zo stijf als een plank’, zei Hass. De bemanning bereidde een warm bad voor. De ‘Najade’ arriveerde om vier uur in de ochtend in Kiel. De DDR-vluchteling en zijn ouders vielen elkaar in tranen in de armen. Na de spectaculaire ontsnapping woonde Manfred Semmig eerst in Kiel, later met zijn vrouw in Bad Schwartau. Hij stierf in juli 1988.

Het boek is online verkrijgbaar.

Bron: Der Spiegel

Het bericht Spectaculaire DDR-ontsnapping tijdens een cruise verscheen eerst op IJzeren Gordijn.