Dit betekent de handmatige reconstructie van gescheurde Stasi- documenten. Dit zijn documenten en steekkaarten die met de hand zijn verscheurd door medewerkers van het ministerie van Staatsveiligheid. In het Stasi-documentenarchief worden in totaal 16.000 zakken met fragmenten bewaard en sinds het begin van de jaren negentig stap voor stap gereconstrueerd. Twee van deze tassen worden momenteel verwerkt door de studenten.

Een daarvan bevatte documenten van Afdeling IX/11, die verantwoordelijk was voor het onderzoek naar nazi- en oorlogsmisdaden. Concreet ging het om verschillende investeringsprojecten van het Duitse Rijk in bezette landen. De hoofdafdeling IX/11 gebruikte dergelijke documenten enerzijds om nazi-criminelen op te sporen en voor de rechter te brengen, maar ook om compromitterend materiaal te verkrijgen van personen die van belang waren voor de geheime dienst.

Ondertussen verwerken de studenten documenten van Hoofdafdeling II-Contraspionage. Als onderdeel van het ‘verdedigingswerk’ werkte Afdeling II ook rechtstreeks in de Bondsrepubliek. Daarom zijn er bijvoorbeeld in de documenten van Afdeling II/19, die het ‘Westwerk’ van de Socialistische Eenheidspartij (SED) verzekerde, ook beoordelingen van het werk van de West-Duitse grondwettelijke bescherming tegen de Duitse Communistische Partij (DKP) of de Syrische Baath-partij.

Een ander puzzelproject waar de studentmedewerkers aan meedoen, zijn de gescheurde steekkaartjes van het districtsbestuur van Gera. Dit zijn onderdelen van de zogenaamde pre-compressie-, zoek- en informatie-index (VSH). Daarachter zat een systeem van indexkaarten van mensen over wie de Stasi om verschillende redenen materiaal had verzameld.

In tegenstelling tot de centrale dossiers verwijzen ze niet naar operationele processen, maar naar de centrale materiaalopslag (ZMA) van de afdelingen. Deze vormden het merendeel van de persoonlijke documenten van de Stasi. Tegelijkertijd leed de ZMA in de herfst van 1989 de grootste verliezen door vernietiging.

De VSH- dossiers zijn daarmee een belangrijk middel om documenten te verifiëren van personen voor wie geen centrale registratie bestond of bewezen kan worden, maar die wel in de aandacht van de Stasi kwamen.

Na de lockdown zullen de Stasi-bestanden in Berlijn tentoongesteld worden.

Het bericht Puzzels in lockdown-tijd verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

In het onderzoek documenteert het Duitse Centrum voor verlies van cultuurgoederen in Maagdenburg, in nauwe samenwerking met de Berliner Stasi-Unterlagen-Behörde, de ‘culturele eigendomsdeprivatie’ van de Duitse staat door de staat zelf. Het proefschrift over ‘DDR-roofkunst’ is 112 pagina’s dik en bevat ook een grote map met meer dan 450 documenten en ongeveer 2000 bestandshandtekeningen, die afkomstig zijn van de Stasi-documenteninstantie.

Sinds de ‘Gurlitt-zaak’ in 2013 is de term herkomstonderzoek in een stroomversnelling geraakt. Het was aan een groep herkomstonderzoekers, de ‘Task Force Gurlitt’, om te achterhalen waar de schilderijen en tekeningen vandaan kwamen uit de per ongeluk ontdekte collectie van de kunsthandelaar-zoon Cornelius Gurlitt. Herkomstonderzoek zal nu waarschijnlijk opnieuw geschiedenis schrijven met kennis van de tot nu toe weinig bekende DDR-roofkunst.

De explosieve studie is het resultaat van jarenlang intensief onderzoek: ‘Waardevolle kunstwerken werden niet alleen tijdens de periode van het nationaal-socialisme, maar ook in de Sovjetbezettingszone (SBZ) en in de DDR aan hun oorspronkelijke eigenaren onttrokken’, aldus de inleidende tekst.

De aantallen zogenaamde DDR-roofkunst zijn aanzienlijk kleiner dan die van de nazi-roofkunst, zoals Uwe Hartmann, hoofd van de afdeling Fachbereichs Provenienzforschung in Magdeburg, uitlegt in een interview met Deutsche Welle. Maar er zijn ‘bepaalde parallellen’ tussen de methoden van kunstroof uit het nazi-tijdperk en wat de autoriteiten ‘confiscatie van culturele eigendommen’ noemen in de Sovjetbezettingszone (SBZ) en later in de DDR.

Begin jaren zeventig richtten de DDR-autoriteiten zich steeds meer op de kunstschatten van de staatsmusea. Daar werden onder meer waardevolle schilderijen, porselein en sculpturen opgeslagen, die ooit deel uitmaakten van het meubilair van kastelen, adellijke zetels en ridderlijke landgoederen. De voormalige grootgrondbezitters hadden vaak kunstcollecties en prachtige bibliotheken.

Na de landhervorming werd een groot deel in beslag genomen en uitbesteed aan museumdepots. ‘En daar kon de ministerraad in het Westen museumgoederen tegen vreemde valuta verkopen’, meldt Uwe Hartmann. “Maar dat mislukte vanwege het professionele en ethische verzet van de toonaangevende museumdirecteuren, bijvoorbeeld de Staatsmusea in Oost-Berlijn.”

Andere musea die afhankelijk waren van subsidies voor technische innovaties zoals airconditioning, konden door de autoriteiten worden gechanteerd, zegt Hartmann. “Er waren af en toe ruilovereenkomsten, die vervolgens werden gesloten door het Ministerie van Buitenlandse Handel van Alexander Schalck-Golodkowski of Kunst- und Antiquitäten GmbH. Maar over het algemeen was er geen verkoop van museumartikelen in de DDR.”

Particulieren werden het meest getroffen. De voormalige kunsthandelaar Helmuth Meissner werd in het voorjaar van 1982 door de politie van Dresden gedagvaard ‘om een zaak op te helderen.’ De autoriteiten hadden zijn uitgebreide kunstcollectie geconfisqueerd. “Een procedure was erop gericht zaken te onteigenen”, legt Uwe Hartmann uit. “De getroffenen werden belast met astronomisch hoge belastingschulden, hun kunstschatten werden eenvoudigweg als handelswaar verklaard en in beslag genomen.”

De Stasi en de politie verplaatsten de hele collectie van het Meissner-paar en bewaarden ze vervolgens bij de ‘Kunst- und Antiquitäten GmbH’ door de hoofdinkoper, Schalck-Golodkowsi, zaken aan te laten bieden. Hij verkocht de kunstschatten aan het Westen om voor de financieel krappe DDR deviezen te verkrijgen. In sommige gevallen vond de verkoop officieel plaats via gerenommeerde veilinghuizen in Berlijn en Londen.

Zelfs politiek onwelgevallige burgers, die van de autoriteiten van de DDR toestemming hadden gekregen om naar de Bondsrepubliek te reizen, moesten vaak al hun kostbaarheden waaronder porselein, sieraden, kunstvoorwerpen of particuliere bibliotheekcollecties, op korte termijn verkopen. Ze werden gedwongen te verkopen omdat zij ze niet naar het Westen mochten meenemen.

Degenen die illegaal naar het Westen gingen , kregen deze kans niet eens. “Bij het ontvluchten van de republiek kon in principe niets met persoonlijke kostbaarheden worden weggenomen. De appartementen werden verzegeld en in de regel konden naaste familieleden, ouders, kinderen of broers en zussen niet meer naar binnen.” Het eigendom van deze DDR-burgers viel volledig in handen van de staat. “In dergelijke gevallen is er nooit een formele onteigening geweest, maar werden zaken uit de woonruimte onttrokken”, legt herkomstonderzoeker Hartmann uit.

Als vlaggenschip-socialistische staat ontwikkelde de DDR een moderne woningbouw. In het hele oosten werden enorme geprefabriceerde woonwijken uit de grond geslagen. Oudere huurders, die al decennia in grote prestigieuze oude gebouwen woonden, stonden onder enorme druk van de overheid om te verhuizen naar kleinere appartementen.

“De Stasi en ook de financiële autoriteiten kwamen in het spel als deze mensen het zelf niet goedkeurden”, zegt Hartmann. “Er was in individuele gevallen druk vanuit de Stasi, dat was echt gewetenloos.” Schilderijen, zilver, waardevol porselein en hele privébibliotheken werden met geweld aan de staat toegewezen, die ze in harde valuta wist om te zetten.

“De medewerkers van Kunst- und Antiquitäten GmbH waren redelijk goed uitgerust. Ze hadden depots op verschillende plaatsen, in commerciële ruimtes of magazijnen. En daar werd het binnengebracht en voorgesorteerd”, vertelt Hartmann. Later werd alles naar het centrale magazijn van Kunst- und Antiquitäten GmbH in Mühlenbeck gebracht. “Daar konden kunsthandelaren uit het westen of particulieren uit West-Duitsland of Berlijn afspraken maken en ter plekke dingen bekijken en selecteren.”

Vanuit het perspectief van vandaag zijn de praktijken van de Stasi, politie en belastingdienst bij het omgaan met particulier kunstbezit meer dan twijfelachtig. De nieuwe publicatie van Ralf Blum, Helge Heidemeyer en Arno Polzin, alle drie medewerkers van de Stasi-Unterlagen-Behörde in Berlijn, is een ‘mijlpaal in dit onderzoek’, benadrukt Uwe Hartmann. Het is bedoeld als eerste gids – voor wetenschappers en herkomstonderzoekers, maar ook voor particulieren die de ontbering van hun familiebezit door de Stasi willen onderzoeken.

Uwe Hartmann vermoedt dat er nauwelijks restituties zullen zijn zoals de door de nazi’s geplunderde kunst. Daarvoor is het bewijs vaak te dun. Veel van de Stasi-documenten uit die tijd werden versnipperd of anderszins vernietigd na de val van de Muur. Of er waren alleen mondelinge afspraken.

Foto: David von Becker

De inventarislijsten van de Stasi-Unterlagen-Behörde zijn hier te lezen:
E Gutachen Kulturgutverluste

Het bericht Kunstroof in de DDR: Hoe een staat een heler werd verscheen eerst op IJzeren Gordijn.