Een verjaardag in Berlijn
Op vrijdagavond 10 april 1981 stapt Matthias Domaschk, door zijn vrienden ‘Matz’ genoemd, in Jena op de trein naar Oost-Berlijn. Samen met zijn vriend Peter Rösch is hij op weg naar de verjaardag van een gemeenschappelijke vriend. Ze komen er nooit aan. In Jüterbog, ongeveer een uur voor Berlijn, halen agenten van de spoorwegpolitie de twee rond half negen uit de trein. De verdenking: ze zouden het tiende partijcongres van de SED willen verstoren, dat de volgende dag in Oost-Berlijn begint. Twee dagen en een reeks slopende verhoren later is Domaschk dood.

Opgroeien in Jena
Domaschk werd op 12 juni 1957 geboren in Görlitz. Toen hij dertien was, verhuisde het gezin naar de nieuwbouwwijk Neulobeda in Jena. De universiteitsstad had in de jaren zeventig een levendige jongerenscene, waarin muziek, filosofie en andere manieren van leven centraal stonden. De kerken gaven die jongeren ruimte met hun zogeheten ‘open werk’. In de Junge Gemeinden, protestantse jongerengroepen, konden ze vrijuit praten, ver van de bemoeizucht van de staat. Juist daarom kwamen deze groepen al snel in het vizier van de Stasi.
Via zijn moeder, die erop stond dat hij zijn confirmatie deed, kwam Domaschk terecht bij de jongerengemeente in Altlobeda. Daar ontmoette hij leeftijdsgenoten die niet in het keurslijf van de DDR pasten: leerlingen, studenten, kunstenaars. Ze luisterden naar westerse radiozenders, wisselden boeken uit die in de DDR nauwelijks te krijgen waren en trokken samen door het Thüringer Wald. Sommigen hadden de repressie van het regime al aan den lijve ondervonden; een paar hadden zelfs vastgezeten.
Op een oudejaarsfeest in 1975 leerde hij de jonge vicaris Renate Groß kennen. Ze werden een stel en de net meerderjarige scholier trok bij haar in, in het centrum van Jena. Daar werd hij actief in de centrale jongerengemeente van diaken Thomas Auerbach. Hij hielp mee met lezingen, concerten en weekendtochten en raakte bevriend met jongeren uit de hele DDR.

Een geheime bibliotheek
Domaschk sloot zich ook aan bij een poëziekring en bij de Arbeitskreis Literatur und Lyrik van de dichter Lutz Rathenow. In beide groepen werd kritisch gesproken over de toestand in het land. Domaschk hielp een clandestiene bibliotheek opzetten en stelde zijn woning beschikbaar voor voordrachten, waar soms meer dan dertig mensen op afkwamen, onder wie de burgerrechtenactivist Jürgen Fuchs.
De Stasi zag in deze bijeenkomsten ‘vijandig-negatieve’ groeperingen die met ‘politiek-operatieve maatregelen’ onschadelijk gemaakt moesten worden. De dienst smeedde plannen om de hele scene in kaart te brengen en uiteindelijk uit elkaar te spelen.

Biermann en het eerste verhoor
De breuk met de staat werd definitief toen de DDR in november 1976 de zanger Wolf Biermann zijn staatsburgerschap afnam. Domaschk ondertekende samen met andere opposanten uit Jena een open brief van bekende schrijvers en kunstenaars tegen die uitzetting en verspreidde volgens de Stasi-dossiers ook de handtekeningenlijsten. Hij en zijn zwangere vriendin werden opgepakt, hun woning werd doorzocht.
In het Stasi-kantoor in Jena verhoorde oberleutnant Horst Köhler hen apart. Domaschk wist uit gesprekken in zijn kring dat je bij een Stasi-verhoor het best kunt zwijgen, en dat deed hij: twintig uur lang. Tot hij in de kamer ernaast een vrouw hoorde schreeuwen en dacht dat het Renate was. Het bleek een bandopname, een truc om hem aan het praten te krijgen, en die werkte. Hij werd vrijgelaten. In december 1976 werd zijn dochter Julia geboren.
In mei 1977, vlak voor zijn mondelinge eindexamens, werd hij vanwege die handtekening van school gestuurd. Enkele vrienden zaten inmiddels in voorarrest. Domaschk liet zich niet intimideren en zamelde geld in voor hun advocaten.

Praag, Polen en het leger
Renate Groß had contacten met de Tsjechoslowaakse burgerrechtenbeweging Charta 77. Met Pinksteren 1977 reisde Domaschk met haar naar Praag, waar hij onder anderen Petr Uhl ontmoette. Bij een volgende reis in augustus doorzocht de douane zijn spullen en noteerde de adressen van vrienden in Leipzig, Plauen en Berlijn. Die gegevens gingen naar de Stasi, die in december 1977 een dossier opende tegen Groß, met de codenaam ‘Kanzel’, waarin ook Domaschk figureerde. De Stasi vermoedde bovendien dat hij contact had met het Poolse dissidentencomité KOR en verboden teksten vermenigvuldigde.
Van november 1977 tot april 1979 moest de overtuigde pacifist zijn dienstplicht vervullen bij de Nationale Volksarmee, bij een pantserinfanteriedivisie in het uiterste noordoosten, tegen de Poolse grens. Weigeren durfde hij niet, uit angst voor represailles. Terug in Jena werd hij ventilatiemonteur bij het Zentralinstitut für Mikrobiologie. Hij en Renate gingen uit elkaar; zij vertrok in 1980 met Julia naar het Westen. Domaschk ging samenwonen met zijn nieuwe vriendin Kerstin Hergert.
Trouwen in het voorjaar van 1980 zat er niet in: Kerstin zat vast omdat ze te laat op haar werk was gekomen, in de DDR strafbaar als ‘asociale levenswijze’. In plaats daarvan trok Domaschk in de weekenden met Peter Rösch door het land, naar concerten, feesten en vrienden in Leipzig, Halle, Weimar en Plauen. In augustus 1980 liftten de twee door Polen naar Gdańsk om de stakingen van Solidarność op de scheepswerf met eigen ogen te zien. Een informant meldde dat aan de Stasi, die vervolgens het dossier ‘Qualle’ opende tegen Rösch en andere jongeren uit Jena. Domaschk stond daarin genoteerd als iemand uit Rösch’ directe omgeving.

Het laatste verhoor
Dat is de achtergrond van de treinreis in april 1981. Sinds eind maart gold binnen de Stasi het bevel om mogelijke ‘verstoorders’ van het partijcongres preventief op te pakken; de operatie heette ‘Kampfkurs X’. De dienst wilde de partijtop laten zien dat ze elk protest in de kiem kon smoren. Een informant had zijn begeleidende officier in Jena laten weten dat Domaschk en Rösch misschien vanwege het congres naar Berlijn gingen. Dat was genoeg.
Na een eerste verhoor door de spoorwegpolitie op het station kwamen Stasi-ondervragers uit Potsdam naar Jüterbog. Steeds weer vroegen ze waarom de twee naar Berlijn wilden. Steeds weer luidde het antwoord: voor een verjaardag. Na urenlang nachtelijk verhoor zonder bruikbaar resultaat zouden ze naar Jena worden gebracht, maar het enige geschikte voertuig had onherstelbare motorpech. Pas 24 uur na hun aanhouding werden ze met een vervangende wagen naar de Stasi-gevangenis in Gera gereden, waar ze op 11 april rond elf uur ’s avonds aankwamen.
Daar begon een nieuwe verhoormarathon van dertien uur, in gescheiden kamers. De drie ondervragers, kapitein Dieter Strakerjahn, oberleutnant Hans-Joachim Seidel en luitenant Roland Peißker, werden vanuit een zijkamer aangestuurd door dezelfde Horst Köhler die Domaschk vijf jaar eerder had verhoord. Köhler voorzag hen van alles wat de Stasi wist over Domaschk, Rösch en de scene in Jena, zodat het leek alsof de dienst alwetend was. Opnieuw ging het over de Biermann-handtekeningen en de contacten in Tsjechoslowakije en Polen. Slaaponthouding en voortdurende intimidatie hoorden bij de methode.
In het dossier van dit verhoor zit een verklaring waarin Domaschk zich verplicht om voortaan als informant voor de Stasi te werken. Het handschrift is opvallend netjes, na bijna twee dagen zonder slaap en onder voortdurend toezicht. Sinds de dossiers in 1992 openbaar werden, roept dat document vragen op. Zag hij echt geen andere uitweg? Kon hij in die toestand zo keurig schrijven? En zo niet: waarom zou de Stasi een stuk vervalsen dat volgens haar nooit iemand buiten de dienst te zien zou krijgen? Een sluitend antwoord is er niet, en de verklaring wordt zowel gebruikt om de zelfmoordversie te steunen als om haar te betwijfelen.

Een dood vol vraagtekens
Volgens het Stasi-protocol eindigde het verhoor op 12 april om 12.45 uur. Drie kwartier later bracht de dienstdoende bewaker Wolfgang Schaller Domaschk naar een ‘bezoekerskamer’, waar hij op zijn terugtransport naar Jena moest wachten. Toen Schaller om 14.15 uur terugkwam, trof hij hem volgens het verslag dood aan: opgehangen met zijn eigen, ineengedraaide overhemd aan een verwarmingsbuis. Een arts kon alleen nog de dood vaststellen. Peter Rösch wist van niets en werd intussen teruggereden naar Jena.
Na Domaschks dood legde de Stasi een dossier aan dat vooral de zelfmoordversie moest onderbouwen. Er werd gewerkt aan een ‘eenduidige argumentatie’ over het voorval, en met tevredenheid genoteerd dat de verantwoordelijken van de Evangelische Kerk in Thüringen de officiële lezing accepteerden. Toch spreken de protocollen elkaar tegen, vooral over de tijdlijn en over de vraag in welke ruimtes Domaschk zich in Gera precies bevond. Ook de sectierapporten bewijzen niet onomstotelijk dat hij zich heeft opgehangen.

Herinnering en zwijgen
De Stasi deed er alles aan om de zaak stil te houden. Informanten verspreidden in Jena en in de jongerengemeenten het zelfmoordverhaal, en de begrafenis moest zo klein mogelijk blijven. Toch kwamen ondanks een grote Stasi-aanwezigheid op de begraafplaats bijna honderd mensen afscheid nemen van Matz.
Op zijn eerste sterfdag, 12 april 1982, wist zijn vriend Roland Jahn met een list overlijdensadvertenties te plaatsen in twee SED-kranten, de Thüringer Landeszeitung en de Volkswacht. Omdat kopiëren vrijwel onmogelijk was, knipte Jahn de advertenties uit verzamelde kranten en plakte ze op opvallende plekken in Jena. Op het graf verscheen bovendien een beeld van beeldhouwer Michael Blumhagen. De Stasi liet het kort daarna weghalen, maar Jahn had het al gefotografeerd. Via vrienden in Oost-Berlijn en uitgewezen kennissen bereikte het nieuws de westerse media. De Stasi reageerde met nog meer intimidatie, arrestaties en uitzettingen in Jena.
Opgehelderd is Domaschks dood nog altijd niet. In september 2000 kregen zeven betrokken Stasi-officieren, onder wie zijn drie ondervragers, lage geldboetes wegens vrijheidsberoving. Sinds 2015 onderzoekt de werkgroep ‘Matthias Domaschk 2.0’, gesteund door de deelstaat Thüringen, de zaak opnieuw. Daarbij kwamen veel inconsistenties aan het licht die het vermoeden versterken dat het geen zelfmoord was. Wat er werkelijk is gebeurd, kunnen alleen de toenmalige Stasi-medewerkers vertellen. Zij zwijgen tot op de dag van vandaag.

Documentaire
Het verhaal van Matthias Domaschk is nu ook verfilmd. In de documentaire Die Freiheit, die Stasi und der Tod – Das kurze Leben des Matthias Domaschk reconstrueren Sabine Michel en Sonia Otto zijn leven en zijn laatste uren. Ze doen dat met familie, vrienden, persoonlijke documenten en een kijkje in de werkwijze van de Stasi. De film is gemaakt in opdracht van MDR en rbb en is geïnspireerd op het boek Jena-Paradies van journalist Peter Wensierski. Hij is te zien in de ARD Mediathek en wordt op maandag 9 november om 22.50 uur uitgezonden door Das Erste en op zondag 15 november om 22.00 uur door MDR.

Bron: gebaseerd op het artikel ‘Tod in Stasi-U-Haft’ van het Duitse Bundesarchiv (Stasi-Unterlagen-Archiv), bundesarchiv.de.

Het bericht Het korte leven van Matthias Domaschk verscheen eerst op IJzeren Gordijn.