De aankomst was een spektakel. Ongeveer 40.000 DDR‑burgers verzamelden zich om een glimp op te vangen van het toestel dat sinds 1976 met snelheden boven de 2.400 kilometer per uur de wereld verbaasde. De Concorde gold als een technisch wonder, maar haar enorme brandstofverbruik en beperkte actieradius maakten commerciële exploitatie moeilijk.

In 2003 vloog de “mooiste vogel ter wereld” zijn laatste commerciële vlucht, maar de landing in Leipzig blijft een van de meest memorabele momenten uit zijn geschiedenis.

Het bericht De dag dat de Concorde in de DDR landde verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Een nadere toelichting werd niet nodig geacht. Naast Gisela werden nog negen andere geïnteresseerden koeltjes afgepoeierd.

Het zou een politieke kwestie zijn. Het ‘Bürgerkomitee’ beheert het ‘Runde Ecke’-monument in Leipzig, dat al 30 jaar in het voormalige plaatselijke hoofdkwartier van de Stasi staat als herinnering aan de ongelukkige machinaties van het Ministerie van Staatsveiligheid van de DDR. Met een tentoonstelling op de authentieke locatie wil men vooral de ‘herinnering aan de dictatuur’ bewaren en de ‘waarde van vrijheid en zelfbeschikking’ benadrukken, stelt de vereniging. Dit werk is erg waardevol voor de publieke sector. De federale, staats- en gemeentelijke autoriteiten hebben onlangs jaarlijks meer dan een half miljoen euro aan financiering overgemaakt.

Er is echter aanhoudende kritiek op het werk van de vereniging. Het heeft vooral betrekking op de tentoonstelling, die al 30 jaar nauwelijks is veranderd en niet voldoet aan de moderne educatieve eisen. In een open brief van september 2019 omschrijven medewerkers die groepen door de tentoonstelling leidden deze als ‘inhoudelijk, didactisch, ouderwets en volkomen achterhaald’. Een deskundig advies in opdracht van de stad Leipzig in 2016 kwam tot vergelijkbare conclusies. Recensent Rainer Eckert, ex-directeur van het Zeitgenössischen Forums Leipzig, noemde de show ‘bedreigd gezien de toestand’. De ‘Runde Ecke’ heeft weinig reputatie in het Duitse geheugenlandschap. Een herdenkingshoofd uit Erfurt sprak respectloos over de microfoon van ‘Deutschlandfunk’ van een ‘huis van de revolutie’.

De kritiek heeft geen zin. In een interview met het stadsmagazine ‘Kreuzer’ in juni 2020 verklaarde Eckert dat ‘er vier jaar lang niets was veranderd’. In de brief van de medewerkers wordt gesproken over vruchteloze discussies, frustratie en berusting. De belangrijkste aantijgingen zijn gericht tegen Tobias Hollitzer, die al jaren directeur van het museum is en tevens lid is van het bestuur van de sponsorvereniging. Hij runt het huis ‘alleen en op een zeer autoritaire manier’.

De tien burgers die in het najaar van 2019 het lidmaatschap hebben aangevraagd, rechtvaardigen dit met ‘bezorgdheid over deze situatie’ en hebben de ‘overtuiging dat het monument een onmisbare getuigenis van de vreedzame revolutie is en moet blijven’. “We willen constructief werken”, zegt Kallenbach, die vanaf het najaar van 1989 betrokken was bij de ontbinding van de MfS in Leipzig en later namens de Groenen in het Europees Parlement, de ‘nd’, zat. Verdere sollicitaties kwamen van Gesine Oltmanns, lid van het bestuur van de ‘Stiftung Friedliche Revolution’ en Monika Lazar, lid van de Bondsdag van de Groenen en lid van de Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur. Het burgercomité heeft echter geen interesse in haar werk. In een persbericht waarvan de reikwijdte duidelijk in contrast staat met de korte afwijzingsbrieven, dit is gerechtvaardigd met bezorgdheid over een ‘poging tot eenzijdige politieke invloed’. Het is een ‘gecoördineerde’ actie uit de omgeving van de Groenen. Omdat de vereniging volgens haar statuten politiek onafhankelijk werkt, moest de kwestie ‘zeer fundamenteel en buiten het individuele geval’ worden afgewogen – met als resultaat de afwijzing. Volgens de statuten beslist het bestuur wie lid wordt van de vereniging. In principe is dit alleen uitgesloten voor ex-medewerkers van de MfS – en naar analogie voor leden van andere ‘organisaties die hun macht uitoefenen om anderen politiek of persoonlijk te schaden’.

Kallenbach verwerpt de beschuldiging van partijpolitiek; slechts vier van de tien aanvragers zijn lid van de Groenen. Je hebt ‘de indruk: je wilt bestaande structuren cementeren’. Andere afgewezen mensen beschuldigen de associatie van isolement en gebrek aan transparantie en vragen of dit verenigbaar is met de non-profitstatus. Het gaat ‘niet om een zaak van Hollitzer’, benadrukt Kallenbach. Maar als er in zo’n belangrijke herdenking enkelen ‘de controle over de interpretatie nemen’, dan ‘moeten de donoren een kijkje nemen’.

Het bericht Burgercomité Leipzig verwerpt lidmaatschapsaanvragen verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Alle belangrijke gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis worden twee keer verteld: eerst als heldenepos en vervolgens worden er grappen om gemaakt. Tegenwoordig leven we in een tijd van ironie en scepsis wat helden betreft, want we hebben heldenmoed leren vrezen als bijverschijnsel van oorlog en dictatuur. Tot nu toe werd de zo genoemde ‘Wende’ bij voorkeur gevierd als de val van de Muur, een wonder dat een glas sekt verdiende en dat als een geschenk uit de hemel neerdaalde over het opgedeelde Berlijn. Aan de herdenkingen in de hoofdstad kleefde echter altijd al een vleugje geschiedvervalsing, want het hoogtepunt van het drama speelde zich in Leipzig af in plaats van op het politbureau.

Toen in Leipzig op 9 oktober 1989 zo’n 70.000 mensen door de straten trokken, bleek het regime voor het eerst niet in staat tot handelen. Alleen al deze enorme massa mensen stelde het onderdrukkingsapparaat buiten werking. Dat feit moedigde niet alleen aan tot navolging in het hele land, maar had bovendien een demoraliserend effect op de machthebbers. We kunnen dus stellen dat de Muur eigenlijk in Leipzig viel. Zonder 9 oktober was er ook geen 9 november (dag van de Duitse hereniging) geweest: Nu, na 31 jaar herdenken, merken we dat iedereen dat eindelijk begint te begrijpen.

‘Die Wende’: een vreedzame revolutie
Geleidelijk worden er steeds minder Berlijnse scènes van massale omhelzingen aan de grens vertoond, maar in plaats daarvan de eindeloos lange, spookachtig rustig bewegende stroom mensen in Leipzig. Geleidelijk aan noemen we de ‘Wende’, de vondst van de een na laatste voorzitter van de staatsraad, Egon Krenz, bij zijn juiste naam. En die luidt niet ‘val van de Muur’, maar ‘vreedzame revolutie.’

De lachwekkendste legende over de revolutie mikt dus ook op de zogenaamde moed die de inwoners van de deelstaat Saksen op het juiste moment toonden en de vermeende lafhartigheid waarvoor de overige Oost-Duitsers zich zouden moeten schamen, omdat ze te laat de straat op gingen. Die legende gaat als volgt: als er in september of oktober 1989 een auto met nummerbord uit de noordelijke deelstaten bij een tankstation in Leipzig aankwam, soms ook met een ‘I’ voor Berlijn, (destijds de hoofdstad van de DDR) dan weigerden de Saksische pompbedienden de tank te vullen, met de volgende gevleugelde woorden: “Gaan jullie eerst maar eens demonstreren, dan mogen jullie daarna nog eens terugkomen!” We weten niet of dit ook werkelijk zo is gegaan, maar er wordt al meer dan dertig jaar strijd over de vraag gevoerd: welke stad is de werkelijke heldenstad? Leipzig of Berlijn?

Het is een strijd om erkenning, die voor het laatst escaleerde tijdens het debat om het monument ter nagedachtenis aan de hereniging, waarbij de inwoners van Leipzig zich gepasseerd voelden en met 15 miljoen euro voor de bouw van een eigen monument gesust moesten worden. Toch was daarmee de strijdbijl nog niet begraven. Er liggen immers diep gewortelde vijandelijkheden uit DDR-tijden aan de strijd ten grondslag, toen de woede van inwoners op de staatsmacht leidde tot het verachten van de hoofdstad en de afgunst op de privileges van Oost-Berlijners hoogtij vierde.

Het bericht De Berlijnse Muur viel in Leipzig verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Tot op heden verwijzen sociale en politieke bewegingen in Oost- en West-Duitsland naar het verhaal van de maandagdemonstraties in 1989/90 in de DDR. De demonstranten hoopten telkens op meer mobilisatie. De referentie bevestigt ook het vooruitzicht op succes. Uiteindelijk was het mogelijk om onder dit label politieke veranderingen door te voeren in Oost-Duitsland. In verband hiermee is het oproepen van een emotioneel verankerd ‘wij’-gevoel door de kreet ‘Wir sind das Volk.’

Historische gebeurtenissen zijn nu in geïdealiseerde vorm verankerd in ons collectieve geheugen. Maar ook hier hebben we te maken met een historisch proces en de vraag rijst welke demonstraties en welke ‘mensen’ eigenlijk bedoeld zijn? Is de ‘constructie’ van de geschiedenis uiteindelijk nodig om identiteit te creëren voor grote sociale groepen?

Het doel van de online presentatie, die in oktober dit jaar voltooid dient te zijn, is om het zicht op de historische processen te verscherpen en de stations van een mythevorming te laten zien. Het is gebaseerd op de historische kern in Leipzig met het maandaggebed voor vrede sinds 1982 en de demonstraties die daar in oktober 1989 uit voortvloeiden.

De online presentatie is hier te vinden.

Het bericht Montagsdemonstrationen online gedocumenteerd verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Het is een familiekroniek gesitueerd in het Leipzig van de DDR tussen 1987 en 1989 met als decor de geweldloze opstand van duizenden Oost-Duitsers die een einde willen maken aan het communistische regime dat net zijn veertig-jarig bestaan had gevierd.

Astrid Protter-Bacher (Auer), de dochter van de vooraanstaande politie- officier Albert Bacher (Naumann), begint door de dood van haar vader haar leven en dat van haar gezin in twijfel te trekken. Zij sluit zich aan bij de gelovigen van de Nikolaikirche, waar het wekelijkse gebed op maandag de vorm van een vredes- en protestbeweging heeft aangenomen. Astrid krijgt het aan de stok met haar broer Alexander (Matthes) die bij de Stasi is. Haar zus Marianne (Haase) die vrienden uit het Westen ontvangt, wekt argwaan bij de Stasi. Broer Alexander krijgt van zijn meerderen bevel zijn moeder te bespioneren.

Leugens en bedrog maken zich meester van de situatie, hoop wordt vervangen door angst en machtsmisbruik is schering en inslag. De gebeurtenissen raken in een stroomversnelling als op 9 oktober 1989 Astrid, haar man Harald (Minetti) en hun dochter Silke (Braun) deelnemen aan de eerste grote vredesmanifestatie. De politie komt niet tussenbeide: het begin van een niet te stoppen beweging die een einde maakte aan de Oost-Duitse staat.

De film komt van de gelijknamige roman van Erich Loest en werd gedraaid door de ex-Tsjech Beyer, die eerder al interessante tv-films draaide. Thomas Plenert en Peter Badel bemanden de camera. In januari 1996 kwam de film in Leipzig in de bioscoop uit.

De Nikolaikirche is met de Thomaskirche de bekendste kerk van de Duitse stad Leipzig. De kerk was het centrale punt van de vreedzame revolutie met demonstraties in de DDR in de herfst van 1989 die de val van de Berlijnse Muur en de Duitse hereniging als gevolg had. Deze revolutie staat bekend als de Maandagdemonstraties 1989/1990 in de DDR. Het interieur is een fraai voorbeeld van het classicisme.

Het bericht Vreedzame demonstraties vanuit Nikolaikirche verfilmd verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

De psychiatrie in Leipzig staat sinds het begin van de jaren zeventig bekend om zijn sociaal-therapeutische werkwijzen en geniet ook internationale erkenning. Maar de meeste psychiatrische patiënten leefden in zogenaamde ‘bewaarplaatsen.’ De omstandigheden werden gekenmerkt door tekorten aan eten en middelen en een rampzalig beleid.

Deze huizen werden begin jaren negentig gesloten. Altscherbitz ontsloeg bijna 600 patiënten. De meesten van hen hadden het grootste deel van hun leven hier doorgebracht. Wie waren deze mensen? En wat is er met hen gebeurd?

Uiteenzetting uitzending

[player id=1444]

Het bericht De kinderen van Station 19: Op zoek naar de slachtoffers van een voogdijpsychiatrie verscheen eerst op IJzeren Gordijn.