Het is een onwerkelijk verhaal: de nabij Dresden geboren kunstenaar Gerhard Richter huwde in 1957 Marianne Eufinger, wier vader, een voormalig SS-arts, in 1945 in een inrichting tekende voor de sterilisatie van Richters tante. De met schizofrenie gediagnosticeerde Marianne Schönfelder werd in het kader van een euthanasieprogramma voor geesteszieken in datzelfde jaar vermoord. Richter groeide na zijn vlucht uit de DDR in 1957 uit tot een verdienstelijk kunstenaar en uithangbord van het kapitalistisch realisme, onder meer met zijn fameuze schilderij Tante Marianne (1965), waarmee hij de herinnering aan zijn om het leven gebrachte familielid vereeuwigde, zonder op de hoogte te zijn van de gruwelijke rol van zijn schoonvader.

Filmmaker Florian Henckel von Donnersmarck liet zich voor Werk ohne Autor inspireren door Richters bewogen leven: hij filmt de losjes op Richter gebaseerde kunstenaar Kurt Barnert (Tom Schilling) tijdens drie periodes: het nazibewind in 1937, de communistische DDR na de Tweede Wereldoorlog en het democratische West-Duitsland vanaf het einde van de jaren vijftig.

In het eerste deel zien we hoe Barnerts fascinatie voor kunst in zijn jeugd ontstaat, tijdens een rondleiding met zijn tante Elisabeth (Saskia Rosendahl in een wonderlijke rol) langs Mondriaan en Kandinsky. Barnert ontpopt zich jaren later tot prominent DDR-schilder; wanneer hij met zijn vrouw naar het Westen vlucht, worden zijn bombastische sociaal-realistische muurschilderingen, weinig subtiele odes aan de arbeider, subiet witgekalkt – Werk ohne autor gaat in die zin ook over hoe kunst kan verdwijnen. In het Westen vindt Barnert aan de sprankelende kunstacademie van Düsseldorf de vrijheid om zijn kunstenaarschap te laten ontluiken.

Henckel von Donnersmarck keert na het geflopte The Tourist (2010) terug naar waar zijn talent ligt: de verbeelding van Duitslands ambigue verleden. Zoals hij dat eerder al voortreffelijk deed met Das Leben der Anderen (2006). Daarbij schuwt hij clichés en platitudes niet, zoals het gratuite vrouwelijk naakt, onnodige simplificaties van het kunstenaarsvak en een ietwat onpasselijke parallelmontage van het brandbombardement van Dresden en de vergassing van Barnert tante. Hierdoor is Werk ohne Autor een onevenwichtig en bij vlagen onbeholpen drama geworden, maar ook een intrigerende lofzang op kunst en het kunstenaarschap.

Het bericht TV-Tip: Werk ohne Autor verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

“In de winter van 1997, tijdens mijn eerste jaar op de filmschool in München, lag ik op de grond naar muziek te luisteren. Ik begon na te denken over hoe Lenin zijn beste vriend eens vertelde dat hij niet zo vaak naar zijn favoriete pianosonate kon luisteren als hij zou willen, omdat het hem zacht maakte en hem zou kunnen beletten de mensen die hij nodig had pijn te doen. Plotseling kwam er een beeld bij me op: een man met een koptelefoon, op een sombere en deprimerende zolder, die in het geheim naar zijn vijanden luisterde, maar daarbij onwillekeurig het soort muziek hoorde dat hij zijn hele leven vermeden heeft. Ik opende mijn laptop, begon te typen en had binnen ongeveer een uur de contouren van de film geschreven”, aldus Florian Henckel von Donnersmarck, de schrijver en regisseur van ‘Das Leben der Anderen’.

Hij vervolgt: “In 2002 kwamen mijn vrouw en ik erachter dat we een kind zouden krijgen, wat betekende dat ik snel wat geld moest verdienen. Ik dacht dat ‘Das Leben der Anderen’ geproduceerd kon worden voor een relatief klein budget, dus besloot ik het script te schrijven. Ik had niet gedacht dat het jaren zou duren om het gemaakt te krijgen, maar het gebeurde. Een omroep vertelde me dat ze ‘Das Leben der Anderen’ zouden financieren als ik er een komedie van maakte. Ik stond daar niet voor open.”

“In 2004 stuurde ik het script naar een van Duitslands meest gerespecteerde castingagenten, de 85-jarige Erna Baumbauer, die er haar missie van maakte om de film geproduceerd te krijgen”, zo vervolgt de regisseur. “Ze bracht me in contact met de Duitse acteurs die ik het meest bewonderde en overtuigde hen om het script te lezen. Ze vonden het geweldig, en ze overtuigde hen om erin te handelen in een tempo dat waarschijnlijk ongeveer 10% was van wat ze gewoonlijk maken. Op die manier konden we de film laten maken met alleen overheidssubsidie. De shoot was 37 dagen in de grijze Berlijnse winter. Ik had vooraf met de cameraman elk frame in kaart gebracht. Er was geen tijd voor enige vorm van experiment of improvisatie.”

“Toen het klaar was, hebben we het gescreend voor alle Duitse distributeurs. De een na de ander passeerden ze. Ze vonden het te donker, te intellectueel. Toen een wonder: Buena Vista nam de film op zich en bracht hem in 2006 uit. Hun geloof was het soort dat elke kunstenaar in zijn leven hoopt tegen te komen. Als er niet drie mensen bij dat bedrijf waren geweest, zou The Lives of Others nooit door iemand zijn gezien. Het zou stof op een plank verzamelen. De grens tussen succes en mislukking is extreem dun”, aldus Florian Henckel von Donnersmarck.

Sebastian Koch, die in de film de rol van Georg Dreyman speelt: “Ik ontmoette Florian voor het eerst toen hij me benaderde bij de première van een film van mij. Hij is vrij lang, hij valt echt op. Ik vond hem meteen heel erg leuk. Hij was gevoelig en slim. Jaren later vertelde hij me dat hij een script had geschreven, een kleinigheid, heel nederig. Hij las het voor en ik was meteen geboeid. We brachten dagen samen door aan zijn keukentafel, lazen het keer op keer en verfijnden het. We waren een fantastisch team.”

“Het is best moeilijk om een ​​politieke film te maken zoals ‘Das Leben der Anderen’, en er zat heel weinig geld achter de productie. Maar het script was sterk genoeg om andere acteurs aan te trekken, zoals Ulrich Mühe en Martina Gedeck, die al grote sterren waren. We hebben het allemaal voor bijna niets gedaan. Ik denk dat elke acteur minstens één film wil maken die blijft bestaan, die de wereld een beetje kan veranderen. De sfeer op de set was bijna als een studentenfilm, want we werkten allemaal uit passie en overtuiging. Sommige projecten trekken gewoon de juiste mensen aan – je voelt dat er tussen de regels iets onuitgesproken is. Het was een fantastische ervaring. Ik was gewoon blij.

“Mijn personage, Georg Dreyman, is een perfecte kerel als je hem voor het eerst ontmoet – een knappe, mooie vriendin, beroemd in het theater. Hij speelt zelfs voetbal op straat met kinderen. Je denkt: ‘Zo’n man bestaat toch niet?’ Daarom geef ik hem dit diepe verdriet. Hij is nogal eenzaam in zijn ivoren kunsttoren”, zo vervolgt de acteur.

“Ik woonde al 15 jaar in Berlijn toen we de film maakten en had veel connecties met Oost-Duitsland”, zo vervolgt Koch. “Ik kwam voor het eerst naar de stad in 1990, vlak na de val van de muur, en bracht drie jaar door in het Schiller Theater, waar ik werkte met mensen die waren verraden door familieleden in de DDR. Het verdriet en de grauwheid te zien die toen nog in de stad waren, heeft een blijvende indruk op me achtergelaten.”

“Ik herinner me dat ik in de montagekamer: ‘We zullen zeker de Palme d’Or te winnen’, omdat de film heeft een zeer Franse voelen. Uiteindelijk ging het niet naar Cannes, omdat het voor de Berlinale (het Berlijnse filmfestival) werd ondertekend. Maar pas toen ik de film voor het eerst met publiek zag, besefte ik dat we iets heel speciaals hadden gemaakt. Ik zag mezelf niet als acteur zoals ik normaal zou doen. Ik zat gewoon helemaal in het verhaal. Ik heb helemaal nooit aan de Oscars gedacht. Het was niet eens in mijn kosmos. Het kwam als een complete verrassing voor mij toen ‘Das Leben der Anderen’ de beste film in een vreemde taal won.

[aiovg_video type=”youtube” youtube=”https://www.youtube.com/watch?v=J3DsLPq884M”]

Het bericht Hoe ‘das Leben der Anderen’ gemaakt werd verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

Goodbye Lenin! (2003, D: Wolfgang Becker)
Duitsland in 1990: Moeder Kerner (Katrin Saß) wordt wakker uit een coma. Ze weet niets van de val van de Muur. Omdat haar zieke hart het keerpunt misschien niet aankan, speelt de familie Kerner door met het verlengen van de goede oude tijd. Alex (Daniel Brühl) regisseert, de vlotte Wessi Denis (Florian Lukas) doet aan ‘Camera-manipulatie’.

Das Leben der Anderen (2006, R: Florian Henckel von Donnersmarck)
Voor zijn speelfilmdebuut heeft Florian Henckel von Donnermarck enkele van de beste Duitse acteurs gewonnen, zoals Ulrich Mühe, Martina Gedeck, Sebastian Koch en Ulrich Tukur. Het gaat over een Stasi-kapitein die loyaal is aan de lijn in het midden van de jaren tachtig die, in opdracht van een ZK-ambtenaar, naar een paar geliefden zou luisteren: het modelkoppel van de DDR-artiestenwereld.

Vanuit zijn schuilplaats onder het dak ervaart hij hoe de twee steeds dieper in een sfeer van wantrouwen en angst terechtkomen. Ulrich Mühe schittert in de rol van de afluisteraar met grijze ogen die een geheime fascinatie voor zijn slachtoffers ontwikkelt.

Sonnenallee (1999, D: Leander Haußmann)
Leander Haußmann droeg met een knal bij aan de totstandkoming van de DDR. In 1999 kwam ‘Sonnenallee’ uit, waarvoor Haußmann samen met de schrijver Thomas Brussig en de acteur Detlev Buck het script schreef. De film is echter niet gebaseerd op Brussig’s roman ‘Am kürzeren Ende der Sonnenallee’, maar in plaats daarvan schreef Brussig het boek achteraf, geïnspireerd door het werk aan de film.

‘Sonnenallee’ vertelt het verhaal van Michael en Mario, twee vrienden die hun jeugd beleven in de schaduw van de Muur. Een grappige en soms tragische rit door het rare dagelijkse leven in Oost-Berlijn in de jaren zeventig. Ergens tussen de Stasi, eerste liefde en de Rolling Stones.

Go Trabi Go (1991, R: Peter Timm)
In 1991 draaide regisseur Peter Timm de slapstick-komedie ‘Go Trabi Go’. Direct na de val van de Berlijnse Muur en de hereniging veroorzaakte hij geïrriteerde frons en hysterische lach in de bioscoop met brute dij-tikkende humor en (nog niet helemaal versleten) clichés over Ossis.

De sketchparade hangt langs een chaotische vakantiereis die een Oost-Duits gezin onderneemt van hun geboorteland Bitterfeld naar het zonnige Napels. In de hemelsblauwe Trabant ‘Schorsch’. Natuurlijk maakt ze allerlei gekke avonturen en lotgevallen mee.

Als je de film leuk vond: er is ook een vervolg uit 1992.

Russendisko (2012, D: Oliver Ziegenbalg)
Het verhaal leidt van de ene illustere locatie naar de volgende: naar rotsachtige fabrieksterreinen waar het jonge Boheemse feestje of chillen op ranzige leren banken, naar stoffige plekken waar muurspechten souvenirs uit het beton slaan, naar de toonbanken van oude DDR-pubs met vergeeld behang.

In de bioscoopbewerking van Vladimir Kaminer’s bestseller ‘Russendisko’, kan Matthias Schweighöfer worden gezien als Kaminer’s filmische alter ego. Het Berlijn van de tijd van verandering wordt het illustere decor voor een romantische komedie.

Max & Moritz Reloaded (2005, D: Thomas Frydetzki)
Op een afgelegen kazerneterrein in het verder ontvolkte Duitse Oosten runnen de voormalige NVA-officieren Axel en Henry hun rehabilitatiekamp voor moeilijke jongeren, zaken die niemand in het Westen meer wil hebben. Maar ze bijten hun tanden op de Hamburgse bullebak Max en Moritz; in ieder geval in eerste instantie.

Anarchistische herenigingskomedie van een iets ander soort: vanaf het begin heeft regisseur Thomas Frydetzki tekenen van weigering gezet, verwijzend naar de strikt verkeerde reisrichting voor de komende 90 minuten. Dankzij de grillige, opzettelijk overdreven vertelstijl van een strip en de speelse sfeer van het wellustig opladende ensemble wordt de film een ​​politiek volstrekt incorrect genot.

Herr Lehmann (2003, R: Leander Haußmann)
In zijn verfilming van de gelijknamige bestseller van Sven Regener vertelt de regisseur van ‘Sonnenallee’, Leander Haußmann, over de laatste twee maanden voor de val van de Berlijnse Muur vanuit het perspectief van West-Berlijn of Kreuzberg. Het voorheen goed geordende leven op de Kreuzberg-36-Insel loopt voor de heer Lehmann langzaam uit de hand.

Een hond bedreigt hem, de ouders komen op bezoek, de affaire met de aanbeden Katrin vordert niet, zijn 30ste verjaardag staat voor de deur. Een nonchalant, soms charmant schijnbaar onvoltooid plaatje met veel geslaagde scènes. Bijvoorbeeld wanneer Frank Lehmann (Christian Ulmen) een verdachte DDR-douanebeambte ontmoet bij het grensontruimingspunt, die eigenlijk Thomas Brussig speelt.

Een van de belangrijkste films die vertellen over West-Berlijn vóór de hereniging.

In Zeiten des abnehmenden Lichts (2017, R: Matti Geschonneck)
In 1989 was er iemand in Oost-Berlijn jarig: Wilhelm Powileit, een communistische veteraan, ontving veel bezoekers en er werd een familieverhaal in elkaar gezet. Het is de gelijknamige bestseller van Eugen Ruge, die hier op dramaturgische wijze knap geconcentreerd is, maar ook in de details iets te bizar doorgeprikt is.

Kleinruppin Forever (2004, R: Carsten Fiebeler)
Komedie over de tweeling Tim en Ronnie, die kort na hun geboorte uit elkaar gingen en opgroeiden aan twee verschillende kanten van de binnen-Duitse grens. Het verhaal is simpel: klasreis naar de DDR, ontmoeting met de voorheen onbekende tweelingbroer Ronnie, de Ossi grijpt de kans, keert zich over aan de klassevijand en de arrogante Wessi zit hulpeloos vast in de zone. Na enkele integratieproblemen is er een kans om terug te keren, maar ondertussen hebben de kracht van liefde en de genezende kracht van het collectief het hunne gedaan.

Friendship! (2010, R: Markus Goller)
Uit de categorie: Feelgoodfilms over hereniging. Na de val van de Berlijnse Muur trekken twee jongens uit de DDR door de Verenigde Staten op zoek naar avontuur, vrijheid en een vader. Gebaseerd op een waargebeurd verhaal, heeft Mark Goller een zeer vermakelijke roadmovie-komedie op het gebied van cultuurclash geënsceneerd die slim met clichés speelt.

Gundermann (2018, R: Andreas Dresen)
Biopic over de DDR-songwriter Gerhard Gundermann , die wordt vereerd om zijn authenticiteit en die in 1995 als Stasi-spion werd ontmaskerd. Regisseur Andreas Dresen en Alexander Scheer in de titelrol brengen de egocentrische Gundermann met al zijn fouten tot leven: hier kloppen de dialogen, de liedjes, het milieu, de cast.

Freies Land (2020, R: Christian Alvart)
In de provincie van de voormalige DDR stuit een ongelijke Oost-West-detective die de verdwijning van twee jonge zussen in de winter van 1992 onderzoekt, op een reeks moorden die tot het verleden leiden. Atmosferisch dichte film, meer dan een thriller – het portret van verborgen hoop. Briljant: Felix Kramer als politieagent met een Stasi-verleden.

‘Freies Land’ is momenteel te zien op Amazon Prime. De thriller is momenteel een van de nieuwste herenigingsfilms.

Via deze link zijn nog meer films en series over de DDR te zien.

Het bericht 30 jaar hereniging: 12 films die nu (weer) te zien zijn verscheen eerst op IJzeren Gordijn.

In de VS is de afgelopen weken veel discussie geweest over de Amerikaanse bestseller ‘American Dirt’ van Jeanine Cummins. In eerste instantie werd het boek krachtig toegejuicht, maar toen kwam er een verwijt: de blanke auteur Jeanine Cummins misbruikte het lijden van de Mexicaanse vluchtelingen in de roman, die het verbod op ‘culturele toe-eigening’ schond. Nu zou je dat kunnen afwijzen als een typisch Amerikaans debat. Of denk er eens dieper over na: zijn er zulke gevallen in Europa? Wordt het verhaal van Oost-Duitsers bijvoorbeeld maar al te vaak verteld door West-Duitse media, auteurs en filmmakers? Is dit ‘culturele toe-eigening’?

Een voorbeeld hiervan is de Christoph Hein-controverse van vorig jaar. In een tekst uit zijn boek ‘Gegenlauschangriff – Anekdoten aus dem letzten deutsch-deutschen Kriege’ had de schrijver de film ‘Das Leben der Anderen’ van regisseur Florian Henckel von Donnersmarck beschreven.

Hein’s beschuldiging van de film: Hoewel hij beweert te vertellen over de DDR van de jaren tachtig, mist in de film in feite de realiteit van de tijd volledig: hij vertelt een ‘eng sprookje’, dat zich afspeelt in een fantastisch land, vergelijkbaar met Tolkien’s middenaarde.

Dit kan worden opgevat als een culturele onteigening, en deze ervaring verdubbelde voor Hein toen hij in de ‘Frankfurter Allgemeine Zeitung’ werd beschuldigd van het aannemen van een relativerende, lichtzinnige houding met betrekking tot het onrecht van de DDR. Om door een gesocialiseerde redacteur in West-Duitsland te worden geïnstrueerd over de geldigheid van het eigen geheugen, moet de aanvechtende schrijver beslist een aanmatigend effect hebben gehad.

Oost-Duitsers hebben meer van zulke irritante ervaringen met de toe-eigening van hun verhalen in films, bijvoorbeeld toen de leidende actrice Veronika Ferres werd geïnterviewd als een expert over Stasi-methoden in de ARD-evenementenfilm ‘Die Frau vom Checkpoint Charlie’ of Michael ‘Bully’ Herbig tijdens de vlucht van een gezin uit de DDR gebruikt voor zijn ‘Ballon’-thriller.

In de meer recente literatuur is de situatie anders: er zijn verschillende voorbeelden van zorgvuldige en empathische omgang met de ervaringen van de ‘andere kant’. De roman ‘Die grüne Grenze’ van Isabel Fargo Cole moet worden genoemd, de ‘Deutschboden’-boeken van Moritz von Uslar of Saša Stanišić’s ‘Vor dem Fest’.

Bij Stanišić zie je hoe moeilijk het is om bij een identiteit te horen. Heeft de auteur, geboren in het communistische Joegoslavië en op 14-jarige leeftijd naar West-Duitsland verhuisd, een westerse of oosterse identiteit?

De Britse auteur Zadie Smith heeft dit probleem heel duidelijk genoemd. Ze is de dochter van een Jamaicaanse en een blanke Engelsman. In 2017 schreef ze in een essay: De persoon van de kunstenaar mag geen rol spelen bij de beoordeling van kunst of literatuur, want ‘als het argument van toe-eigening gepaard gaat met een essentialistisch raciaal beeld’, zou het al snel volkomen absurd worden: ‘Zijn mijn kinderen gesloten? weet om te gaan met het lijden van zwarte mensen? Hoe zwart is zwart genoeg? ‘Volgens Zadie Smith is de echte vraag of de maker recht doet aan zijn onderwerp.

Dat is het cruciale punt, een esthetische vraag: hoe gevoelig en attent en inventief, hoe ver van clichés of voyeurisme wordt artistiek werk gedaan?

Op deze basis zou een melodramatisch sprookje als ‘Das Leben der Anderen’ net zo veel kritiek krijgen als een recentere ’toe-eigeningszaak’ uit de literatuur. Takis Würgers roman ‘Stella’ is niet problematisch omdat een daarna geboren Duitser vertelt over een jodin in het nazi-tijdperk, maar omdat hij handelt met een sensationeel optreden; omdat het nazi’s, seks, losbandigheid en jodenvervolging vermengt, waardoor een obscene bestseller ontstaat.

Het bericht Wanneer West-Duitsers het leven van Oost-Duitsers uitleggen verscheen eerst op IJzeren Gordijn.